گذر گاهی در تاریخ ایران

باستان شناسي وهنرمعماري اسلامي 1

تقسيم بندي كلي بناهاي اسلامي :

·       بناهاي مذهبي ( مساجد،آرامگاهها،حسينيه ها، تكايا) .

·       بناهاي غير مذهبي :

1-   بناهاي عام المنفعه (كاروانسرا،بازارچه) .

2-   بناهاي استحكامات نظامي(دژها،قلعه ها) .

3-   بناهاي تشريفاتي(كاخها) .

4-   بناهاي آموزشي(مدارس) .

اصول ومباني هنراسلامي :

1. مردم واري : داشتن مقياس انساني يعني رعايت تناسب اندام هاي ساختمان بااندام هاي انسان ومطابق نيازانسان.
2. پرهيزازبيهودگي : درمعماري ايران چه پيش ازاسلام و چه دردوره هاي اسلامي معماران سعي مي كردند كاربيهوده اي درساختمان سازي انجام ندهندوازاسراف پرهيزنمايندبه همين دليل دركشور ايران بر خلاف كشورهاي ديگرهنرهايي مانند: نقاشي وسنگ تراشي از اجزاي هنرهاي وابسته به معماري محسوب نمي شود اما استفاده ازكاشي،خشت،آجروگچبري ازكارهاي بنيادي ساختمان سازي در ايران  محسوب مي شود مثال : استفاده از كاشي،

·       جنبة هنري وتزئيني دارد.

·       جنبة كاربردي وبراي استحكام بناهاي خشتي.

·       مقاومت دربرابرسرما وگرما.

3. خودبسندگي : از نظر مصالح ازمصالح بومي استفاده مي كردند وداراي مزايا زير بودند:

·       كارباسرعت بيشتري انجام مي شد.

·       باصرفه بودوهزينه كمتري را شامل مي شد.

·       مصالح با محيط اطراف همخواني داشت.

·       درصورت نيازبه مرمت به دليل دسترسي به مصالح اصلي تعمير آنها در هردوره وزمان امكان پذير بود.

4. نيارش(ايستادگي بنا): عواملي كه باعث مي شود بناي ساخته شده خراب نشودودرمعماري سنتي به مجموعه عواملي گفته مي شود كه موجب پايداري بنا مي شود.درواقع نيارش دانش ايستادگي ساختمان و مصالح شناسي است درعلم نيارش ازواحد اندازه گيري واجرا به نام پيمون (پيمانه) استفاده مي شود. (پيمون : عبارت است از مقياس و اندازه هاي مشخص و معيني كه دريك طرح معماري تكرار و باعث سهولت كار ساخت و ساز مي شود و به تمام اندازه ها مقياس استانداردي مي دهد و پيمون بردو نوع است كوچك وبزرگ.
5. درونگرائي :  1- برون گرا 2- درون گرا ، اصطلاحاً به آن حياط يا ميانسرا نيز گفته مي شود.

·       برون گرا : درساخت بنا ونحوة ارتباط با خارج آن دوحالت وجود دارديابنا درون گرا ساخته مي شود يا برون گرا.در برون گرا مي توان مستقيماً با فضاي خارج ارتباط برقرار نمود مانند: پاويون يا كوشك.

·       درون گرا: در بناهاي درون گرا با استفاده از عنصري به نام حياط (ميانسرا) وقراردادن اندام هاي معماري دردرون بنا وساخت ديوارها ارتباط مستقيم بنا را بافضاي خارج ازآن با عنصري به نام حياط ميسرمي كنند زيرا مردم ايران براي زندگي شخصي وحرمت آن ارزش بسياري قائل هستند وبه همين خاطر معماري ايران از اصل درون گرائي تبعيت مي كند.

 

 

 

عناصر واجزاء معماري اسلامي :

1. ميانسرا (حياط،صحن) : يكي ازعناصر معماري اسلامي است كه معمولاً در مساجد، مدارس وكاروانسرا اجرا مي شود. ميانسرا به شكل چهارضلعي وبعضي مواقع چند ضلعي ساخته مي شود و در صدر اسلام معمولاً يك حوض درمركزميانسرا ساخته مي شود.ميانسرا دو نقش عمده دردورة اسلامي ايفا مي كند :

ü    نيازمسلمانان به وضوخانه ومحل تطهير در مساجد راوقف نموده وهمچنين نياز مسافران به استراحت، باربندي و بارگيري رادر كاروانسراهارا تأمين مي كند.

ü    ميانسرا به عنوان يك كانون مركزي فضاي داخل ميانسرا را از فعاليت روزمره زندگي و عادي و سر و صداي حاصله ازآن جدا مي كند بنابر اين در مساجد، مدارس، كاروانسراها راحت تر به عبادت بحث و تدريس واستراحت پرداخته مي شود.و همچنين ميانسراها راه دسترسي به بناهاي وابسته : همانند شبستان ، اتاقها، رواقها و ايوانها را ميسر مي كند.

2.      ايوان (پيشان ) : سابقة استفاده ازايوان به زمان اشكانيان بازمي گردد.دربناي كاخ اشكاني آشور اولين بار ايوان ساخته شد.ايوان عبارت است از: يك طاق آهنگ تشكيل شده از سه طرف بسته و به سمت ميانسرا بازمي باشد برخي از ايوانها داراي فضاي ورودي وخروجي مي باشد كه اصطلاحاً به آنها سردر ورودي گفته مي شود . 

مزاياي ايوان ها : 

1.      باعث شكوه وبرجستگي وعظمت بنا مي شود.

2.      به عنوان مركزي براي تزئينات مختلف همانند ايجاد مقرنس هاي گچبري،كاشي كاري،آجركاري، آئينه كاري مورداستفاده قرار مي گيرد.

3.      هوا دربخش طاق ايوان در جريان مي باشد وفضاي جريان هوابازاست.

4.      ايجادسايه نموده وازتابش آفتاب جلوگيري مي كند.

v   نكته :

طاق آهنگ اصطلاحاً درلغت نامه به معناي پوشش درون طاق گفته مي شود كه معمولاً بصورت  نيمه استوانه اي ساخته مي شود.

تعريف گنبد :

پوشش يا سقفي است كه به صورت نيمه مدور يا بيضي شكل برفراز بنا يا پلان مربع يا كثيرالاضلاع با استفاده از گوشه سازي ساخته مي شود. كه بر دو نوع است :

 1- قوس دار يا خميده   2- نيم دايره اي.

تعريف هندسي گنبد :

عبارت است از مكان هندسي نقاطي كه از دَوران چغدي(به معناي قوس،انحنا) مشخص حول يك محور قائم بوجود مي آيد. كه به صورت هاي 32-16-8-4 ضلعي ساخته ميشود.

                                                                                                                                  

 

 

اجزاء تشكيل دهندة گنبد :

·       گنبدخانه :

(زمينه،ته رنگ) فضاي مكعبي كه گنبدروي آن زده مي شودگنبدخانه گفته مي شود.(فضاي اتاق). مكعبي كه گنبد برروي آن ساخته مي شودبشن گفته مي شود ودرواقع جسم ديواري وبالاي رفتة آن را جرز و ساختار بنا را تشكيل مي دهد اما گنبدخانه فقط شامل فضا مي شود.جرز همان ديوار وپشتيبان مي باشد . گنبد خانه فضايي است كه اطراف آن را بشن فرا گرفته همانند يك اتاق كه فضاي دورتا دور آن ديوار است.

·       چپيره : عمل گوشه سازي براي ساختن گنبد را چپيره مي گويند. بعداز بشن در ارتفاعي كه عمل گوشه سازي براي تبديل مربع به دايره صورت مي گيردچپيره گفته مي شود.عمليات گوشه سازي از زاويه هاي مربع درگوشه هاآغاز شده وحركتهايي كه براي تبديل زمينة مربع به دايره صورت مي گيرد چپيره گفته مي شود واين عمليات مختص معماري ايران مي باشد در پي اين حركات 4به 8 -16-32 و در برخي موارد به 64 ضلعي تبديل مي شود.                   چپيره يا گوشه           

        

                             پشتيبان                                                                             

 

 

فوائد گنبدهاي دو پوسته :

·       پوشش دوم عظمت بيشتري به بنا مي دهد.

·       درنقاط پرباران ايران پوشش داخلي از رطوبت حفظ مي شود وجريان هوا بين دوپوسته برقرار مي باشد.

·       در نقاط گرمسيري باعث تغيير زياد بين هواي داخل وخارج مي شود.

·       پوشش خارجي گنبد طرح مناسبي براي تزئينات مانند كاشي كاري،نقوش تزئيني ،خط ونقاشي تبديل مي شود.

·       پوشش خارجي بنا سبب مي شود كه پوشش داخلي درارتفاع كمتري قرارگرفته وبهتر در معرض ديد قرار گيرد مانند: مسجدامام اصفهان كه پوستة داخلي 36 متراست وبا پوستة خارجي 15 متر فاصله دارد در حاليكه ارتفاع تمام گنبد 54 متر است.

·       انعكاس صدا وپرتو صدا بهتر جلوه مي كند.

 

 

قسمتهاي گنبد دوپوسته :

1 . آهيانه.

2 . خود.

آهيانه : به پوشش وپوستة زيرين ودروني گنبد گفته مي شود.

خود : به پوسته وپوشش بيروني گنبد گفته مي شود.

انواع گنبدهاي دوپوسته :

1)     پيوسته.

2)     گسسته.

اگرفاصلة ميان خود وآهيانه كم باشد اصطلاحاً گنبد دوپوسته بصورت پيوسته مي باشد مانند: گنبد مسجد جامع اردستان ومسجد شيخ لطف الله.

اگرميان دوپوسته فاصله وجود داشته باشد اصطلاحاً به صورت گسسته ساخته مي شودمانند: گنبد مسجدامام اصفهان وحرم حضرت امام رضا(ع).

v     نكته :

 خشخاشي :

گاهي مواقع فاصلة دو پوسته گنبد زياد است وجهت استحكام بين دو جداره تيغه هاي آجري ساخته مي شود كه معمولاً تعداد آنها 8 ، 12 ، 16 مي باشد اما استثناً امام زاده قاسم شميران با 19 تيغه ساخته شده است.

v     نكته :

علل استفاده خود درگنبدها:

خود به اطراف آهيانه فشار عمودي وارد مي كند كه از اثرات فشار جانبي ورانش آهيانه جلوگيري مي كند.

 

انواع گنبد :

1)      گنبد نار: عموماً گنبدها به صورت نار ساخته مي شوند در واقع اين گنبد از لحاظ شكل به صورت انار مي باشد .مانند: گنبدهاي حرمين حضرت رضا(ع) وحضرت معصومه(س)درقم.

2)      گنبد رك يا مخروطي يا هرمي شكل : گنبدي كه خط قوسي آن به صورت مستقيم وصاف ساخته شده است شكل اين گنبد به صورت هرمي ساخته شده است مانند: گنبد قابوس.

  گنبد رك بر دونوع است :   1-  برج  2- مقبره.

v     برج : بناهاي برجي شكل مخروطي معمولاًدرگذشته توسط فردي خيّردرمسيري كه راهنماي كاروانيان باشدساخته مي شدمانند: ميل نادري كه معمولاً فضاي داخل برج قابليت سكونت چند نفر را داشته است و در زمان فوت فرد خيّر اورا در داخل برج دفن مي نمودند.مانند: برج رادكان وكشمار.

 

برج رادكان

v     مقبره : مقبره با گنبد رك معمولاً براي بزرگان شيعه وعلويان ساخته مي شد مانند: امام زاده ابراهيم كاشان.

3)      گنبد اورچين (مضرس) : تنهاگنبدي كه به صورت رك ويك پوسته وباروش مضرس (پله پله- دندانه دار)ساخته مي شودكه معمولاً ارتفاع آن از گنبد رك بلند تر است وبيشتر در مناطق جنوبي ايران ساخته مي شوددراين گنبدپوششهاي كوچكي به يكديگرمتصل شده كه مجموعه هاي گنبدرا تشكيل مي دهد وبين پوسته هاي كوچك فاصله هايي وجودداردكه هوا و باد درآن جريان دارددرنتيجه فضاي زيرگنبد خنك ترمي شود مانند : آرامگاه دانيال نبي ومقبرة سيد ميرمحمد در خارك.

4)      گنبدكمبيزه(بيضي شكل):گنبدي كه قاعدة آن بيضي شكل است گنبدكمبيزه گفته مي شود. در واقع گنبدي است كه پلان آن به جاي دايره بيضي شكل است واجراي آن بسيار مشكل مي باشد.گوشه سازي در اين گنبد به شكل 6 ، 12 ، 24 صورت مي گيرد.مانند: مسجد حاج رجبعلي در تهران.

5)      گنبد سروك يا سروي :  خط قوس گنبد سروك ازتقاطع دو بيضي مساوي بدست مي آيد اما شباهت زيادي با گنبد نار دارد ساخت اين گنبد بيشتر در منطقة فارس صورت گرفته است مانند : مقبرة بي بي شهربانو وگنبد بناي قبر آقا در تهران وگنبد شاه چراغ درشيراز كه متأسفانه تخريب وبازسازي شد.

6)      گنبد تركين : گنبدي كه پوستة بيروني آن به صورت ترك ترك ساخته مي شود اين گنبد به صورت كروي ودايره ساخته شده كه از قطعات وشعاع هايي كه نام هركدام از آنها ترك است ساخته مي شود. مانند گنبدمسجد پرسيان در اصفهان وگنبد خواجه نظام الملك  وگنبد مسجد جامع اصفهان.

v     نكته :

براي ساختن گنبدتركين ازطاقهاي باريك كه اصطلاحاًبه آنها تويزه گويندساخته مي شود .اين طاقهاي باريك به صورت پيش ساخته ازگچ تهيه شده ودرقسمت هاي مختلف دايره قرارداده شده واز قسمتهاي مختلف دايره شروع به آجرچيني مي كنند.

 

v     نكته :

ساقة گنبد: معمولاً درحد فاصل ميان خود وآهيانه عناصر واندامهايي در گنبد وجود دارد كه اصطلاحاً به آن ساقة گنبد گفته مي شود.

انواع ساقة گنبد :

1)      اربانه.

2)      گريو.

اربانه : به ساقة گنبدكه به صورت كوتاه ساخته شود اصطلاحاً اربانه گفته مي شود مانند : مسجد شيخ لطف الله ومسجد امام اصفهان.

گريو : به ساقة گنبد كه به صورت بلند وكشيده ساخته شود اصطلاحاً گريو گفته مي شود مانند : گنبد الله الله شيخ صفي الدين اردبيلي وگنبد حضرت امام رضا(ع).  

پوشش فيل پوش به دوحالت اجرا مي شود: 1- نيم دايره.    2- بيضي شكل.

در معماري اروپا براي پوشش از قوس هاي نيم دايره ودرمعماري ايراني از قوس هاي بيضي شكل استفاده مي شود كه نمونة آن در هفت تپه مي باشد.

انواع پوشش خميده وقوس دار:

1.      پوشش مازه دار:  قوس بيضي شكل + دايره يا مدور را مازه دار مي گويند.

2.      پوشش تيزه دار:  قوس هايي كه حالت جناقي ونوك تيز باشد آن را تيزه دار مي گويند.

پوشش : منظور از پوشش ،پوشانيدن قسمت بالاي هر حجم مي باشد.وقتي كه قسمت بالاي فضا پوشانده شود آن را سقف يا پوشش مي گويند.پوشش اسم عام وسقف اسم خاص محسوب مي شود.

 

 اصطلاحات معماري:

1-    چفد: گاهي مواقع قسمتي ازديواره هاي باربر بنا معمولاً بصورت باز،خالي مي ماند كه اين بخش بصورت محل عبور در نظرگرفته مي شوديا پشت آن را تيغه كرده بصورت فضاي كوچك مورد استفاده قرارمي دهند.براي پوشش اين قسمتها معمولاً ازپوشش خميده استفاده مي شودكه به اين پوشش خميده چفد مي گويند.

نكته : پوشش هاي خميده اعم ازچفد ، طاق ،گنبد در ايران داراي قوس بيضي شكل مي باشدوقوس نيم دايره براي پوشش هاي خميده مناسب نمي باشد.

2-    طاق : اگرچفد بصورت ممتدساخته شودطاق ناميده مي شودوعبارتي ديگروقتي برروي فضاي مستطيلي شكل با يك قوس يكنواخت پوشيده شود طاق بوجود مي آيدويا سقف قوس دار را طاق مي گويند.

 

 

 

 

3-    طاق تويزه : براي افزايش وايستادگي دوديواركه طاق بر روي آن زده مي شودازجزريا پشتيبان استفاده مي شود سپس روي ديوارها روبروي پشتيبانها باريكه طاق ساخته مي شود سپس فضاي بين باريكه طاقها را طاق مي زنند براي احداث طاق در اين قسمت از دو روش استفاده مي شود:

·       ياازطرفين طاق رامي سازنندكه دروسط بصورت نعلبكي شكل ساخته مي شود كه به آن نهبن گفته مي شود.

·       وياكل طاق بصورت يكنواخت زده مي شودكه اصطلاحاًاين نوع پوشش طاق را تويزه يا باريكه طاق مي گويند.

4-    كاربندي : زمانيكه مجموعه اي ازتويزه هاساخته مي شود وبه سمت بالا مي رود در داخل يكديگر بافته شده و به اين حالت كاربندي گفته مي شود. نمونة قديمي آن درمسجد جامع اردستان بكاررفته است. پس كاربندي مجموعة بهم بافته ودرهم تنيداي از تويزه كه نتيجة آن ساخت يك سازة مقاوم مي باشد.

5-    نهنبن يا عرق چين:  فواصل پايه ها وحركت ومسير تويزه ها شكل هندسي معيني درفضا ايجاد مي كند كه در نتيجه سقفي بزرگ به مجموعه اي ازسطوح كوچكترتقسيم مي شود. در بالاترين نقطة كاربندي سطحي دايره اي شكل ايجادمي شودكه روي آن را با پوششي كم خيزمي پوشانندكه به آن اصطلاحاً عرق چين يانهنبن گفته مي شود.اين شبكة كاربندي دربخش مركزي بنا بشكل لوزي ودربخشهاي پائين تر بصورت مثلث ساخته مي شود.

6-    شبستان ستوندار: شبستان ازنظر لغوي به معني حرم سرا وخوابگاه مي باشد.واصطلاحاً در معماري به قسمتهاي سرپوشيده وسقف دارمساجدگفته مي شود.شبستانهاي ستوندارمعمولاً ارتفاع زيادي نداشته و درطرفين گنبدها بنا شده اند.شبستانها معمولاً طوري ساخته مي شوندكه دردوره هاي بعد بتوان وسعت آنها را افزايش داد.مانند: مسجد نودر تربت جام ويا بناي امير چخماق در يزد. 

                              

7-    رواق: به فضاهاي سرپوشيده ياصفه هايي گفته مي شودكه معمولاً دراماكن مذهبي ودراطراف ميانسراي بنا ساخته مي شود.معمولاًدهانة اين رواق به سمت صحن مي باشد وبه صورت طاق هاي جناحي يا چشمه طاق ساخته شده است كه فضاي ورودي مساجد را به شبستان يا گنبدخانه متصل مي كند. رواق بدون  در وداراي سكو وحجره مي باشد.                                                       چشمه طاق                                                                                                                                                             

                             رواق

                               سكو 

8-    حجره:حجره يااتاق،معمولاًدراطراف صحن مركزي بصورت مربع ومستطيل وياچندضلعي ساخته مي شود از اين حجره ها در مدارس يراي استفاده طلاب و دركاروانسراها براي استراحت مسافران و درخانقاه براي عزلت نشيني دراويش ساخته مي شود در برخي موارد حجره ها بصورت دو طبقه ساخته مي شود. حجره معمولاً داراي حداقل روشنايي مي باشد سقف آنها كوتاه و از نوع طاق ضربي و طاق آهنگ مي باشند .

صحن

                                           حجره

 

 

                                 

                                                                                                                                                     حجره

مناره : ازلحاظ لغوي به معني محل نوروجايگاه نورمي باشد.مناره ها در گذشته در كنار راه هاي كويري و يا در ميان جنگلهاي انبوه كه ازكيلومترها دورتر ديده مي شد ساخته مي شدند. اينگونه بناها معروف به مناره ياميل مي باشندكه راهنماي مسافران درگذشته محسوب مي شوند. امادردوره هاي بعد تبديل به آرامگاهي براي سازندة بنا مي شد. مانند: منارهاي ارسلان جاذب درسنگ بست خراسان. بعضي ازمناره هامعمولاً بصورت برج هايي ساخته شده كه درشبهاي تاريك ومه آلودبربالاي آن آتش افروخته مي شدآثارآتش درمناره هاي اردكان واخنجان ديده شده است.وياازبرج ممسني درفارس به عنوان راهنماي رهگذران استفاده مي شدتا جائيكه به آن نورآبادگفته مي شود.درمسيركويري يزد به طبس ودرجنگلهاي شمال شرقي ايران نمونه اين مناره ها  معروف به برج رادكان كه بر روي تپه اي بلندساخته شده است.  

معمولاً درحاشيةمناره ها، كاروانسراهاوياآب انبارهايي ساخته مي شد تا مسافران بتوانند درآنجا استراحت كنند.

نكته : بيشتر مواقه سازندة مناره ها بعد از فوت درهمان مناره به خاك سپرده مي شد .مانند مناره هاي لاجيم ورسكت در مازندران.مناره هاي دوره اسلامي معمولاًبه صورت جفت دردوطرف ايوان ساخته مي شده است و داراي جنبه هاي مختلفي مي باشدازجمله:محلي بعنوان مأذنه ويابعنوان نشان دادن بناي مسجد ازراه دو رو همچنين مهمترين جنبة كاربردي مناره به منظوراستحكام بخشي آن دررانش بنا مي باشد.

9-     سردابه: دربسياري ازآرامگاه ها،محل دفن شخصيت هاي مذهبي ويا سياسي درزيرطبقة همكف ساخته مي شود. تا از طبقة همكف بتوان بعنوان محل زيارت ويا مراسم مذهبي استفاده نمايند.

 

 

                                                                                                                     

                                     سردابه                                                                      مقبره                                                                                                                                                                                                      

 

  بادگير: معماران ايراني باتوجه به شرايط اقليمي وجغرافيائي در مناطق گوناگون ايران شيوه هاي معماري را توسعه بخشيدند همانطوركه بيشتر بناهاي آذربايجان به دليل سرما فاقد ميانسرا مي باشند در بناهاي كويري ساختن بادگيررواج داشته است.بخصوص درشهرهاي مانندكاشان،كرمان،يزدبادگيرجزءمهمي ازبنامحسوب مي شود.بادگيرهامعمولاًدربخش سقف ساخته شده وشامل برج هاي تهويه بصورت رشته هاي عمودي درمقابل بادهاي وزان ساخته مي شودوبادهارا به داخل اتاق همكف يازير زمين هدايت نموده ودركف بنا حوضي ساخته مي شد تا تأمين كنندة رطوبت فضاي بنا باشد.

                                                                                                                     بادگير

                                                                                                                        

                                                                                                                                   

 

 

 

                                                                                                                                            حوض

مساجد : يكي از مهمترين بناهايي است كه از صدر اسلام درهر شهري بيشتر ساخته مي شودمسجد است.محل ساخت مسجد معمولاً مركزشهر،نزديك بازار ويا در محدودة دارالحكومه مي باشد.

كاربرد ها ودلايل اهميت مسجد : 

     درصدراسلام هنرمندان ومعماران مسلمان با تكيه بر عناصر هنري گذشته بويژه دورة ساساني اقدام به ساخت بناهاي صدراسلام مي نمايند.مساجداوليه بناهايي هستندبسيارساده شامل:پلاني مستطيل يامربع كه به سمت قبله ساخته مي شوند.مصالح آنها معمولاًهمچون مصالح مساجد خارج از ايران(مساجد مدينه،مكه و كوفه) از خشت مي باشد.(مسجدالنبي الگوي ساخت مساجد صدر اسلام محسوب مي شود).

از قرون 4- 1 هجري

كاهنگاري وسبكهاي اسلامي :                                 صدر اسلام 

صفاريان ، طاهريان ، علويان آل زيار،آل بويه ،غزنوي

سبك خراساني

 

 

 

 

 

از قرون 9 - 5 هجري

                                                                              اواسط اسلام

ايلخانيان ، تيموريان

سلجوقيان ، خوارزميان

 

 

 

                                و                                  و

سبك رازي

سبك آذري

 

 

 

از قرون 14 – 10 هجري

             اواخر اسلام

سبك  اصفهاني

صفويه ، افشاريه ، زنديه ، قاجاريه

 

 

 

 

مسجد جامع فهرج يزد: اصطخري دركتاب خود ازچهار شهرناحية يزد(ميبد،نائين،كثه، فهرج) نام برده است كه يكي ازآنها فهرج مي باشد.روستاي كنوني فهرج در 12 كيلومتري شرق جادة يزد - تهران واقع شده است. معماري بنا پلان ساده مي باشد كه عناصر معماري آن از: ميانسرا، شبستان ، راهرو، رواق ومناره تشكيل شده است .

دلايل اهميت اين مسجد عبارتند از:

1.      هدف ساخت مسجد ازآغاز به عنوان بنايي مذهبي ومسجد بوده است.

2.      چهرة نخستين مسجد زياد دگرگون نشده واز دست كاري ودخل وتصرف مصون مانده است.

3.      قديمي ترين مسجد پابرجاي كشور محسوب مي شود.

درديگرشهرهاي ايران كه به اسلام گرويدند بناهاي پابرجا ونيمه ويران بازسازي وتبديل به مسجدمي شوند مانند: مسجد يزد خواست،كه يك آتشكده پاربرجا بوده است.ويا مسجد جامع بروجردكه برروي آتشكدة نيمه ويران ساخته شده ويامانند:مسجد ني ريزكه برروي يك ايوان دورة ساساني ساخته مي شود.ويا مسجد محمديه (مسجدسركوچه) نائين كه آثار محرابه ( محل عبادت ونيايش آئين مهر پرستي) دورة گذشته مي باشد. مسجدجامع فهرج تحت تأثيرمعماري وهنردورة اسلامي والگو گيري ازمسجدالنبي ساخته مي شود ومصالح اصلي بنا مصالح بومي مي باشد.

                                                                  شبستان                     فرش انداز

                                                                                                                      قبله          فرش انداز                 شبستان         

                                            مناره                                                                                                                                                                            

                                      ايوان وايوانچه با طاق قوس دار                                        ميانسرا

                                                                    

                                                                                    

                                                                                نماي مسجد فهرج                            رواق وصفه

 

 

 

 

 

 

پلان جزئيات :

شبستان: شبستان مسجد داراي 8 ستون مي باشد(4×2).

بخش شرقي وغربي:  بخش شرقي وغربي  بنا هر كدام به دو دهانه ايوان(ايوانچه) محدود مي شود.

 

 

 

بخش شمالي :  بخش شمالي بنا داراي 4 صفه مي باشد كه پوشش آنها بصورت ساده و نيم گنبدي مي باشد.

بخش مركزي: بخش مركزي صفه ها محل دو درگاه وجود دارد كه با تيغه بسته شده اند كه احتمالاً ورودي اصلي بنا بوده است اما ورودي فعلي بنا در كنار مناره مي با شد.

 

 

مناره: منارة بنا در قرن 5 و4 هجري در سمت راست به بنا اضافه شده است اما به بنا متصل نمي باشد.

ديوارها: ديوارهاي مسجد از خشت خام به ابعاد( 6×32×32 ) سانتي متر ساخته شده است.

طاق: طاق هاي مسجد بصورت قوس دارومرتبط ساخته شده وهيچگونه تلاشي براي سبك كردن ومردوار نمودن بنا به كار نرفته است ومانند بناهاي پيش از اسلام با شكوه ساخته شده است.

كف شبستانها:كف شبستانها با مخلوطي از لوئينه (مخلوطي از گِل رُس پخته شده با تركيبي از ريگ روان و خاكستر) پوشيده شده است.

مصالح : مصالح بكار رفته دربنا بومي مي باشد وبه جاي كاه از خارهاي بياباني(خارشتر،اله ور،ژاژ)آسياب شده استفاده شده است.(استفاده از همين مصالح باعث شده كه بنا از آسيب موريانه در امان بماند).

نماي مسجد: نماي مسجد با سيمگِل (مخلوطي ازگِل رُس،ريگ روان،خرده كاه) وگِل ريگ يا آژند( ملاتي از تركيب خاك رُس، ريگ روان)كه به عنوان اندود زيركارگچ كاري بكار مي رود.

 

تزئين وآرايش بنا: براي تزئين وآرايش بناازطاقچه هاي كوچك ونقوش دالبري وهمچنين نقوشي مشابه كنگره هاي تخت جمشيد استفاده مي شود.  تأثيرات هنرساساني دراين مسجد ديده مي شود بخصوص تزئينات گچ بري دالبري واستفاده از پيچك هاي گياهي ونقشي از درهاي ساساني بر روي ديوار شرقي بنا كه معمار سعي كرده درهاي كهن ايران را باز سازي نمايد.

مسجد تاريخانة دامغان:

مسجد تاريخانة دامغان درسال 300 هجري ساخته شده است.اين مسجدنيزيكي ازمساجد قديمي محسوب مي شودكه به شيوة معماري دورة ساساني ساخته شده است مصالح اين مسجدنيزبومي مي باشد.

 

ويژگيهاي مسجد تاريخانة دامغان :

1) پلان مسجد تاريخانه مستطيل شكل مي باشد.

2) از يك ميانسرا تشكيل شده كه پيرامون آن داراي رواقهايي باطاقهاي ضربي مي باشد.

3) دربخش جنوبي بناداراي شبستاني ستون دارباستونهاي مدوربه ارتفاع 5/3 متروقطر5/1مترتا80/1 مترمي باشد.

4) شبستان مسجد داراي 3 رديف ستون 6 عددي مي باشد.

 

5)پايه ستونهاوستونهابسيارقطورومحكم ترازحدنيازساخته شده اندوفضاي شبستان وميانسرااعتمادو آرامش را در انسان القاء مي كند.

6) درساخت بناي مسجد ازخشت هاي پخته استفاده شده است.

7) درنقشة اولية مسجد تاريخانة دامغان به مرور زمان تغييراتي داده شده است.

اين تغييرات شامل موارد زير مي باشد:

1- در مسجدي كه در صدر اسلام ساخته شد(چغدها،قوسها يا پوشش ها) بصورت سغ وياقوس هلالي بوده اما در دوره هاي بعد تبديل به قوسهاي جناقي شكل مي شود.

نكته : دربناهاي پيش ازاسلام بيشترازقوسهاي ناري شكل يامازه داراستفاده مي شود.استفاده ازاين قوس عظمت و شكوه بيشتري به بنامي دهد.امادردورة اسلامي به دليل اينكه بناهابه صورت مردم وارساخته مي شوند از قوس هاي جناقي ياتيزه داراستفاده مي شودزيرااستفاده ازاين قوسهاارتفاع بناكاهش يافته وبناها مردم وار تر مي شوند.

2- دهانة مركزي بنا در بخش جنوبي بزرگتر ساخته شد.

3- منارة آجري بنادردورة سلجوقيان به بنااضافه شدكه درحال حاضر 25 متر ارتفاع دارد وبدنة آن با آجركاري تزئين شده است كتيبة كوفي مناره نشان  مي دهد كه توسط بختياربن محمد در قرن 5 هجري ساخته شده است.

نكته: مساجدي كه شبستانهاي ستوندار ساخته شده دهانه يا فرش انداز مركزي معمولاً بزرگتر يا وسيع تر ساخته مي شود بعلت اينكه در مقابل محراب قرار گرفته وبه جهت احترام به محراب.

 

مقايسة مسجد جامع فهرج يزد با تاريخانة دامغان :

طاقهاي مسجد جامع فهرج ارتفاع وشكوه زيادي دارد وهيچگونه تلاشي براي مردم واركردن وسبك كردن وزن بنا نشده و مانند بناهاي پيش از اسلام با شكوه وعظيم ساخته شده است اما تاريخانة دامغان طاقها كوتاه تر ساخته شده است.مسجد جامع فهرج يزد ساده تر از تاريخانة دامغان ساخته شده است.

 

گنبد قابوس گرگان :

 يكي از قديمي ترين آرامگاه هاي برجي شكل مي باشد كه در زمان آل زيار به دستور قابوس بن وشمگير ساخته شد ويكي از قديمي ترين وبلند ترين برج هاي آجري جهان محسوب مي شود. بناي اين آرامگاه بر روي تپه اي به ارتفاع 17 متر ساخته شده است.ارتفاع آرامگاه از سطح تپه 55 متر مي باشد ارتفاع بدنة بنا 37 متر وارتفاع گنبد مخلوطي بنا 18 متر مي باشد.پلان بنا بصورت ستاره اي شكل مي باشد. آجرهاي بكار رفته در بنا از نوع آجرهاي سخت ومقاوم محسوب مي شوند وملات بنا ساروج مي باشد.در بخش هلالي ورودي بنا از مقرنس هاي تزئيني استفاده شده است كه از اولين نمونه هاي مقرنس محسوب مي شود.آرامگاه گنبد قابوس در زمان حيات قابوس بن وشمگير ساخته شده است.بناي آرامگاه داراي دو رديف كتيبة كوفي بر روي بدنه وقاعدة گنبد مي باشد.

متن كتيبه :

بِسْمِ اللهِ الَّرحْمَنِ الرَّحيمْ : هذاالقصر العالي،لامير شمس العالي، الاميربن الامير قابوس بن وشمگير امر بنائه في حياه سنه سبع وتسعين ثلثمائه قمريه ،سنه سبعه وخمسين ثلثمائه شمسيه.

 

                   

 

 

 

 

آرامگاه امير اسماعيل ساماني(بخارا) :

در مركز شهر بخارا آرامگاه مير اسماعيل يكي از معروفترين شاهان دورة ساماني ساخته شده است پلان آرامگاه مربع شكل مي باشد وهر ضلع آن 10 متر است .اين بنا داراي گنبدي بصورت نيم كروي در بخش مركزي وداراي 4 گنبد كوچك در گوشه هاي بنا مي باشد. شيوة گنبد سازي بنا مشابه معماري پارتي وساساني مي باشد يعني گنبد بر روي فضايي چهار گوش با استفاده از گوشه سازي (سه كنج سازي) شده است. يكي از مهمترين ويژگي هاي آرامگاه استفاده از آجركاري براي تزئين بنا با شكلهاي مختلف مي باشد.در آجر كاري بنا از طرح هاي متنوع مانند طرحي مشابه سبد بافي يا حصير بافي وهمچنين ديسكي شكل استفاده شده است .

 

 

 

  

                                                        10 متر

 

 

                          10 متر

پلان آرامگاه مشابه چهارطاقي هاي دورة ساساني مي باشد وداراي چهار ورودي در چهار ضلع بنا مي باشد تاريخ ساخت بنا حدود 300 هجري مي باشد.

 

مسجد جامع نائين:

مسجد جامع نائين با سقف شبستاني (شبستان ستوندار) ساخته شده است. در مسجد نائين از طاق هاي جناقي شكل استفاده شده است. در دورة آل بويه بخشهاي ديگري به بنا اضافه مي شود اما سقف شبستاني بنا حفظ شده ، قديمي ترين بخش مسجد جامع شبستان جنوبي آن مي باشد. در بناي مسجد مانند مسجد جامع فهرج و تاريخانه دامغان تغييراتي ايجاد شده بخصوص طاقهاي مازه دار تبديل به تيزه دار شده است بطوري كه برخي از طاقهاي بكار رفته دربنا مشابه سبك رازي مي باشد.

بعنوان مثال ستونهاي بنا با گچ بري هاي زيبا وپركار تزئين شده است. كه در شيوة خراساني كمتر ديده مي شود و از آن پرهيز شده است. با توج به اينكه در دورة اسلامي گچ بري با مضامين انساني وحيواني منع شده اما در گچ بري هاي مسجد جامع نائين تا حدودي چهره نگاري ديده مي شود. و همچنين از مصالح گران تر و با كيفيت تر در بنا بكار رفته و از قوسهاي تيزه دار براي پوششها استفاده شده است.

يكي از ويژگي هاي مهم بنا منبري در درب ورودي منبت كاري شده وجود دارد اين بنا داراي كتيبه اي به تاريخ 711 هجري با خط نسخ ونقش شاخ وبرگ گياهان ومنبت كاري شده مي باشد كه توسط جمال الدين ملك التجار وقف بنا شده است. اين بنا پس از احداث چندين بار مرمت شده ودر يكي از كتيبه ها تاريخ مرمت آن 874 هجري قيد شده است.

مسجد جامع نيريز :

اين مسجد نيز با شيوة خراساني ساخته شده است ودر دوره هاي بعد بناهاي الحاقي به آن اضافه شده است.اين بنا در سال 363 هجري احداث شده است. پلان اصلي بنا داراي يك ايوان مي باشد كه مشخص نيست آيا در گذشته متعلق به آتشكده مي باشد يا محرابه.

 

اين بنا داراي تالارها يا ايوانهاي منفرد مي باشد كه اصطلاحاً (گيري) گفته مي شود.اين مسجد داراي مناره اي است آجري كه هم زمان با بنا ساخته شده است. محراب اين بنا با طرح هاي اسلامي گچ بري شده است ايوان رفيع وبلند بنا مشابه بناهاي پيش از اسلام مي باشد ومتأثر از معماري ساساني است.

 

محراب مسجد جامع نيريز

 

پل بند امير در شيراز :

مؤرخين اسلامي همانند (مقدسي وابن بلخي) در قرن 6 – 4 هجري از اين پل نام برده اند.اين پل داراي 103 متر طول و 5/7 متر عرض و80/3 متر ارتفاع و داراي 13 دهانه يا چشمه طاق مي باشد.پايه هاي آن از جنس سنگ ساخته شده وداراي پيش آمدگي بشكل مثلث مي باشد.

مصالح اصلي بنا سنگ آهك،آجر وملات ساروج مي باشدودر اتصال سنگهاي بنا از بست هاي فلزي استفاده شده ( اين روش در تخت جمشيد نيز بكاررفته است).

 

 

 

محل ساخت پل بر روي رودخانة كُر در ناحية كوهستاني شمال فارس مي باشد كه به درياچة بختگان مي ريزد. اين پل در زمان آل بويه در قرن 4 هجري توسط عضدالدوله ساخته مي شود .محققين پي برده اند كه شالودة اصلي بنا متعلق به دورة ساساني مي باشد.

                                                                                                                                         

                                                                                                               

                                                                                103 متر                                                                     5/7 متر

                                                                                                             80/3 متر    

                                                                                                                                             تعداد دهانه 13 عدد

                                        پاية ستو ن                                                                

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

رباط ماهي – كاروانسراي چاهه سرخس :

يكي از بناهاي صدر اسلام است.در 66 كيلومتري شرق مشهد در مسير مشهد مرو قرارگرفته ويكي از مهمترين بناهاي دورة غزنويان محسوب مي شود. اين كاروانسرا بصورت چهار ايواني ساخته شده است .

پلان كاروانسرا بصورت چهار ضلعي است وداراي ميانسرايي به شكل مربع مي باشد. كه در پيرامون ميانسرا حجره هايي براي استراحت كاروانيان بنا شده است. در هرگوشة بنا برجي ساخته شده وهمچنين داراي سه برج نيم دايره در ضلع شمالي،شرقي وغربي مي باشد. كه در قسمتهاي ورودي وايوانها اجرا شده است.

مورخين ذكر كرده اند زمانيكه سلطان محمود غزنوي از آزردن فردوسي شاعر معروف ايراني پشيمان مي شود هدايايي به قصدجبران به شهر طوس مي فرستد زمانيكه هدايا وارد شهر مي شوداز دروازة ديگر جنازة فردوسي به گورستان برده مي شود. دختر فردوسي از گرفتن هدايا خودداري مي كند اما به دليل اصرار فرستادگان شاه دستور ساخت كاروانسرا را از هداياي بدست آمده مي دهد.

 

 

 

 

 

 

مسجد جامع شيراز :

بناي مسجد شيراز در سال 281 هجري بدستور عمروليث صفاري ساخته مي شود اما در دوره هاي بعد مسجد فعلي در اين مكان ساخته مي شود. از بناهاي دورة صفاري چيزي باقي نمانده .مساجد فعلي با مصالح جديد ساخته شده است بعنوان مثال در سال 1034 هجري شاه عباس اول بنا را باز سازي مي كند.

 

 

 

 

 

كاخ هاي صدر اسلام

اين كاخ ها به دو دوره تقسيم مي شوند:

1-كاخ هاي دورة اموي. ( كاخ الحير شرقي ،كاخ خربه المفجر،قصر عمره).

 2- كاخ هاي دورة عباسي.( كاخ اخيضر، كاخ المعتصم يا جوسق الخاقاني).

كاخ الحير شرقي :

اين كاخ در 100 كيلومتري شمال شرقي پالمير در دمشق واقع شده است.شامل محوطه اي عظيم ومحصور به ابعاد 70 كيلومتر در 4 كيلومتر مي باشد.اين كاخ در مسير مرز اردن ودمشق قرار دارد.درساخت اين قصر از معماري روم اقتباس شده است. بناهاي تشكيل دهندة اين قصر شامل :

1-  محل نگهداري حيوانات.

2- زمينهاي كشاورزي.

3- كاروانسرا.

4- حمام.

5- يك شهر كه شامل 6 خانة اشرافي مي باشد.

6- حمام.

7- يك كارخانة روغن كشي زيتون.

اين بنا در اوايل قرن 2 هجري ساخته شد بيشتر هدف اصلي ساخت اين كاخ باغ هاي زيتون وروغن كشي بوده است.

كاخ خربه المفجر :

اين كاخ در كشور اردن قرار دارد اين كاخ در زمان خلافت هشام در سال 121 هجري ساخته شده است . عناصر تشكيل دهنده قصر شامل 3 بخش مجزا يعني (قلعه ،مسجد، حمام) مي باشدكه بوسيلة يك حياط كشيده به يكديگر متصل شده اند.ورودي اصلي تشكيل دهنده كاخ از قلعه مي باشدكه با برج هاي دايره اي شكل حفاظت مي شود ودر دوطبقه ساخته شده است. دربخش جنوبي مجموعه بنا مسجدي كوچك با پلان چليپائي شكل ساخته شده است.

عوامل تزئيني بنا :

موزائيك كاري،گچ بري ونقاشي بر روي ديوار مي باشد.يكي از بهترين نمونه هاي موزائيك اين قصر مربوط به يكي از اتاقهاي حمام است كه موضوع آن شيري در حال شكار غزال نشان داده شده است. اين قصر در زلزله اي كه در سال 130 هجري روي مي دهد ويران شده وپس از بازسازي تا پايان دورة امويه مورد استفاده قرار مي گيرد.

قصر عمره :

در80 كيلومتري شرق امان دركشور اردن واقع شده است.اين قصر در سال 86 هجري ساخته مي شود. مساحت اين كاخ حدوداً 25 هكتار است .

بناهاي تشكيل دهندة اين قصر شامل :

 تالار پذيرايي در دو طبقه،مسجد، وحمام مي باشد. مسجد اين قصر شامل يك صحن مستطيل شكل بصورت گنبدوارساخته شده است.در ساخت گرم خانة حمام ها وهمچنين روش گرمايشي از فنون تنظيم وپخش آب از حمام هاي رومي اقتباس شده است.

مهمترين عوامل تزئين بنا :

شامل موزائيك ونقاشي ديواري مي باشد. موزائيك هاي اين بنا از سنگهاي طبيعي به رنگ سياه،قهوه اي ، وسفيد ساخته شده است.كف اتاقها وحمام با موزائيك فرش شده است مهمترين عامل تزئيني قصر نقاشي هاي ديواري مي باشد كه به دو دسته تقسيم مي شود:

1- نقاشي هاي شاه نشين.

2- نقاشي ديوارة غربي.

در نقاشي هاي شاه نشين شاه بر روي تخت نشسته وپاهاي خود را بر روي چهار پايه اي قرار داده .در نقاشي ديوارة غربي 6 پادشاه با لباسهاي زيبا بصورت يك در ميان يكي عقب ويكي جلو نشان داده شده است.كه در بين 6 تصوير 4 كلمة عربي و4 كلمة يوناني باقي مانده است كلمات نشان دهندة پادشاهان زير مي باشد:

1- قيصر امپراطور بيزانس. 2- خسرو پرويز شاه ايران. 3- نجاشي پادشاه حبشه. 4- رودركليوس پادشاه اسپانيا.

كاخ مشاطه :

اين كاخ در 20 كيلومتري جنوب اردن واقع شده ودر سال 137هجري در زمان وليد دوم ساخته شده است و يكي از زيباترين ومشهور ترين وآخرين كاخ هاي دورة اموي مي باشد.

پلان اصلي بنا شامل :

مربعي است كه عرض آن 157 متر مي باشد وداراي يك صحن مركزي است كه بنا را به 3 بخش اصلي تقسيم مي كند. يكي از  بخشهاي اصلي تشكيل دهندة بنا اسطبل نگهداري اسب ها مي باشد. به دليل اينكه اين قصر در دورازشهر واقع شده شكارگاه محسوب مي شود.حصار كاخ با برج هاي نيم دايره محافظت مي شود. بهترين عامل تزئيني اين بنا شامل مجسمه كاري بصورت نيم برجسته مي باشد كه در بخش ورودي بنا متمركز شده است.

كاخ هاي دورة عباسي :

كاخ اخيضر :

در 20 كيلومتري جنوب بغداد در بيابانهاي وادي العبيد واقع شده است. اين كاخ در سال 157 هجري داراي بافتي قلعه گونه وبسيار محكم ساخته شده است. ابعاد اين كاخ 169 × 157 متر مي باشد.مصالح اصلي اين كاخ قلعه لاشه سنگ وساروج است .براي ساخت طلق ها وقوسهاي بنا از آجر وگچ استفاده شده است در ساخت اين كاخ از معماري دورة ساساني اقتباس شده است.

كاخ المعتصم يا جوسق الخاقاني :

اين كاخ در 60 كيلومتري شرق بغداد ساخته شده است داراي دروازه ودرگاه هاي ورودي باشكوهي مي باشد كه از صحني به صخن ديگر مرتبط است بنا اصلي اين كاخ شامل يك گنبد خانه مركزي با 4 ايوان است كه در پيرامون به صحن چليپائي شكل منتهي مي شود.در ساخت اين كاخ از معماري ساساني اقتباس شده است . مهمترين ويژگي اين كاخ استفاده از گلستانها وباغ هاي بزرگ با نهرها وفواره ها مي باشد.

 

 

 

مقياس ها واندازه هاي سنتي در معماري :

1- گز- 066/1 متر هر گز به 16 گره تقسيم مي شود.  

 2- نيم گز   33/53 سانتيمتر. 8 گره و6 گره معادل 40 سانتيمتر است.

3- 1چارك   66/26 سانتيمتر . 4 گره است

4- 1گره   66/6 سانتيمتر.3 گره معادل 20 سانتيمتر است.

5-1 ارش  40 سانتيمتر.

6-1 زراع 40 سانتيمتر يا يك ارش.

انواع گچ بري :گچبري ها بر اساس ضخامت گچ بري نام گذاري مي شود.

1- گچبري شكري :

ارتفاع برجستگي ها در گچبري شكري تا 3 ميلي متر مي باشد وبيشتر در سر درها استفاده مي شود.

2- گچبري برجسته :

 ارتفاع برجستگي در اين گچبري به 8 ميليمتر مي رسد وبيشتر در كاخ ها ومنازل استفاده مي شود.

3- گچبري برهشته :

 ارتفاع برجستگي وضخامت آن به 4 سانتيمتر مي رسد نمونة اين گچبري در محراب ايلخاني مسجد جامع اصفهان بكار رفته است.

4- گچبري ذبره :

از اين نوع گچبري براي خوشنويسي ونگارش بيشتر براي نگارش خط ثلث بكار مي رفت داراي لبه هاي بيشتر براي نشان دادن برجستگي حروف مي باشد(نمونة اين گچ بري درزيرگنبدحضرت معصومه(ع)بكاررفته است).

5- گچبري تراش معرق گچي :

 در اين روش گچ را درست كرده سپس پهن مي كنند وبا اشكال مختلف برش داده سپس بر روي ديوار نصب كرده ودر كنار يكديگر قرار مي دهند (نمونة آن گچبري ايوان بناي مشهد اردهال است).

6- گچبري پته :

در اين روش بر روي زمين پارچه هاي كرباسي پهن كرده گچ را بر روي آن كشيده سپس گچبري نموده و پس از پايان گچبري آن را بر روي ديوار وياسقف با ميخ مي كوبند(نمونة آن درآهيانة گنبد سلطانيه بكار رفته است).

7- گچبري مخلوط با آئينه :

در اين روش درگچبري از آئينه استفاده مي شود. در بيشتر بقاع متبركه دورة صفويه از اين روش استفاده شده است.

8- گچبري تخمه درآري :

 براي اجراي اين گچبري معمولاً بر روي ديوار چند لايه گچ كشي با رنگهاي مختلف با ضخامت 3 سانتي متراجرا مي شود آنگاه بر روي گچ هاي كشيده شده گچبري اجرا مي شود وبا برداشتن لايه هاي بالايي لايه هاي زيرين كه رنگ ديگري دارد نمايان مي شود(نمونة آن در ايوان فيضية قم در صخن حضرت معصومه(ع) بكار رفته است.