گذر گاهی در تاریخ ایران

هنرسرزمين هاي اسلامي قسمت (۲)

معماري عثماني :

مساجد عثماني داراي 3 سبك اصلي هستند :

1-    سبك چند گنبدي : اولوجامع يا مسجد بزرگ كه به تقليد از ايا صوفيه ساخته مي شود .

2-    مساجد تك گنبدي .

3-    مساجد ايوان دار به سبك آذربايجان (تبريز) .

1)      مساجد سبك چند گنبدي :  اين مساجد معمولاً در شهرهاي بزرگ و پايتخت ساخته مي شوند . ومختص برگزاري مراسم رسمي (نمازجمعه ، نمازعيد فطر) مي باشد . داراي شبستاني بزرگ با گنبدهاي متعدد هستند . يكي از ويژگي هاي معماري عثماني كه تقليدي از بيزانسي هااست استفاده از نورگير در بخش گردن گنبد مي باشد . در كنار فضاي شبستان ميانسرا با رواقهاي 3 گانه ساخته شده است . بخشي از شبستانها داراي ستونهاي منظم مي باشد .

2)      مساجد تك گنبدي :  پس از مدتي ساخت مساجد تك گنبدي رواج مي يابد .اين مساجد داراي پلان ساده بصورت يك شبستان مربع شكل با گنبدي در بخش مركزي مي باشد .

3)      مساجد با سبك ايوان دار :  در اواسط دورة عثماني با ورود هنرمندان ايراني به دولت عثماني هنر و معماري ايراني در اين كشور رواج مي يابد . پس رواق هاي 3 گانه دورة سلاجقه روم تبديل به ايوانهاي 3 گانه در پيرامون فضاي ميانسرا مي شود .پس يكي از تحولات سبك ايوان دار در دورة عثماني تبديل رواق به ايوان مي باشد . مانند : بناي مسجد ومدرسة سلطان مراد احمد اول در قرن 8 هجري .

مسجد سلطان مراد احمد اول :  

  اين مسجد داراي شبستاني مربع شكل است كه گنبد مركزي شبستان بر روي 4 نيم گنبد استوار است . علاوه بر اين در هر گوشه شبستان داراي گنبدي كوچك مي باشد . همچنين 4 گوشه بنا داراي 4 مناره نوك تيز و 3 طبقه مي باشد . در كنار فضاي شبستان صحن مركزي حياط مشابه ايران بصورت رواقهاي گنبد دار ساخته شده است . تزئينات كاشي كاري بنا مشابه مسجد جامع اصفهان و مسجد غياثيه در خراسان است .

پنجره هايي بعنوان نورگير بصورت مشبك در گردن گنبد جهت تأمين نور ساخته شده و اصل تقارن بشدت در اين بنا رعايت شده است .اين مسجد به مسجد آبي معروف است . اصل تقارن در تمامي بناهاي عثماني بشدت رعايت مي شود .

معماري سنان در دورة عثماني :

مقدمه :

زمانيكه سلطان سليمان قانون به حكومت مي رسد از معماران و هنرمندان ماهراز نقاط مختلف دنيا به استانبول دعوت كرد .در آغاز سنان بعنوان سرباز در خدمت معماران و مهندسان در سن جواني مشغول به كار مي شود . پس از مئتي معماران دريافتند كه او داراي نبوغ زيادي مي باشد به تدريج به معماري توانگر و ماهر تبديل مي شود .وزير سلطان سليمان با هزاران كارگر بمدت 10 سال مجموعه بناهاي زيادي را شامل :بازار ، كاروانسرا ، مساجد ،مدارس ، وشفاخانه ها در استانبول مي سازد . بطور كلي بناهايي كه در تركيه بدست سنان ساخته مي شود به 3 دوره تقسيم مي شوند :

1-    دورة مبتدي                 2- دورة پيشرفته                3- دورة استادي

از اولين بناهايي كه در دورة مبتدي سنان ساخته مي شود مسجد شاهزاده است . در سال 1548 ميلادي به تقليد از طرح و پلان مسجد محمديه ساخته مي شود .در دوران پيشرفت معمار معروف سنان بناي مسجد سليمانه در سال 1560 ميلادي به تقليد از كليساي ايا صوفيه ومسجد بايزيد بسطامي ساخته مي شود . در دوران استاد كاري سنان مهمترين بناي عثماني به نام مسجد سليميه يا مسجد سلطان سليم در سال 1567 ميلادي ساخته مي شود كه كامل ترين سبك كلاسيك عثماني و معماري سنان در آن اجرا شده است .

مسجد سليمانيه در استانبول :   

 در دورة معماري پيشرفته سنان اين مسجد بر روي يكي از تپه هاي هفت گانه شهر استانبول ساخته مي شود . هدف سنان از ساخت اين بنا تحت شعاع قرار دادن معماري عثماني در مقابل معماري بيزانسي به خصوص كليساي ايا صوفيه مي باشد . اين بنا مانند بناهاي ديگر عثماني داراي بناهاي الحاقي گوناگوني مانندكتابخانه ، مدرسه ، دارالشفاء ، مهمانسرا ، حمام وبازارمي باشد . هزاران كارگر مدت 7 سال اين بنا را مي سازند .براي اسكان آنها شهركي در نزديكي بنا احداث مي شود . پايه ريزي اين بنا با دقت زيادي صورت مي گيرد تا استحكام لازم را داشته باشد . حتي در منابع ذكر شده جهت افزايش چسبندگي ملات پي از سفيده تخم مرغ استفاده شده است .

ويژگي ها ومشخصات معماري مسجد سليمانيه :

مسجد سليمانيه از شبستان ،رواق الحاقي 3 گانه با ميانسرا و مناره ها تشكيل شده است . و همچنين داراي سر در ورودي متعدد مي باشد . ابعاد شبستان 63 × 63 متراست . گنبد مركزي شبستان كه 70% و بيشترين فضاي شبستان را اشغال كرده بر روي 4 ستون عظيم سنگي استوار شده است كه ارتفاع آن 53 متر و قطر آن 5/27 مترمي باشد . هر ستون شبستان 60 پوند (معادل 3 تن ) وزن دارد و از سنگ مرمر ساخته شده اند و از اسكندريه مصر با كشتي به تركيه حمل شده اند. بخش گردن گنبد داراي 30 پنجره به عنوان نورگيرمي باشد .  اما فضاي شبستانها در مجموع داراي 138 پنجره براي تأمين روشنايي است . گنبد مركزي بنا بر روي دو نيم گنبد شمالي و جنوبي احداث شده و همچنين در بخش شرقي و غربي داراي 6 گنبد كوچك مي باشد. تمام پنجره ها داراي شيشه هاي رنگي مي باشد كه هنرمند سازنده آنها ابراهيم سرخوش مي باشد .

درها وپنجره ها همگي از چوب آبنوس ساخته شده اند . همچنين محراب و منبر از سنگ مرمرحجاري شده و كتيبه هاي قرآني تزئين شده است . كتيبه هاي قرآني زير گنبد به خط ثلث توسط هنرمند خوشنويس احمد شمس الدين افندي نوشته شده است كه در حين انجام كار نابينا شد . وادامة كار توسط حسن چلبي انجام مي شود .

طراحي بنا و شبستان طوري انجام شده كه نظم صوتي اكوسيت در بنا رعايت شده و صوت اذان بدون هيچگونه نوسان در فضاي شبستان پخش مي شود . جهت تأمين نور شبستان تعداد 22 هزار چراغ روغني كه با روغن زيتون مي سوختند قرار داده شده است . همچنين در فضاي شبستان توسط منفذهايي بعنوان هواكش تعبيه شده كه دود حاصل از چراغها جمع شده واز آنها جهت ساخت مركب مورد استفاده قرار مي گيرند . همچنين فضاي شبستان ديگرسياه نمي شود. اين مسجد بعد از مسجد سلطان احمد اول بزرگترين مسجد تركيه محسوب مي شود .

مناره ها :

در هر گوشة شبستان يك مناره نوك تيز و مخروطي شكل به ارتفاع 74 متر ساخته شده است و داراي 3 پاگرد مي باشد . دليل ساخت اين مناره ها مهار رانش شبستان مي باشد . وجود 4 مناره نشان مي دهد سلطان سليمان چهارمي سلطان عثماني پس از فتح قسطنطنيه مي باشد .

رواقهاي 3 گانه الحاقي با فضاي باز :

رواقهاي 3 گانه الحاقي داراي 28 گنبد مي باشد در مجموع داراي 11 سر در ورودي است . سر در مركزي بنا با كتيبه هايي به خط ثلث عبارت : لا اله الا الله ، محمداًرسول الله با رنگ طلائي تزئين شده است . كف بنا ، رواقها ، طاقها از سنگ مرمر و گرانيت ساخته شده است . در بخش مركزي صحن داراي حوض مرمري 6 ضلعي مي باشد .

در زمان ساخت بنا معاهده صلحي بين ايران و عثماني و دولت صفويه بسته مي شود و طي اين معاهده از طرف شاه طهماسب به نشانه دوستي جعبه اي پر از جواهرات جهت تأمين هزينه ساخت مسجد اهداء مي شود .سنان در ساخت اين بنا از كليساي ايا صوفيه تأثير زيادي گرفته است وبعنوان رقابت با اين بنا ساخته شده است . پس از پايان يافتن بنا سنان در گزارش خود مي نويسد : بنايي ساخته ام كه تا روز رستاخيز باقي خواهد ماند . همچنين آرامگاه سلطان سليمان و سنان در كنار اين مسجد واقع شده است .

مسجد سليميه (سلطان سليم ) :

پس از سالها كسب تجربه وممارست سنان در دورة استادي خود در سن 80 سالگي اقدام به ساخت مسجد سليمه مي كند. گنبد شبستان بنا بر روي 8 ستون استوار شده است . كه در واقع تشكيل يك 8 ضلعي را براي پايه هاي گنبد مي دهد . شبستان بنا فقط داراي يك گنبد است كه قطر گنبد 32 متر و بزرگترين گنبد جهان محسوب مي شود. در 4 گوشه شبستان مناره هايي مخروطي ونوك تيز جهت رانش بنا ساخته شده است . در ساخت اين گنبد از گنبد سلطانيه الهام گرفته شده است . اصل تقارن بشدت در اين بنا رعايت شده و براي تزئين بخش خارجي بنا از سنگهاي الوان وحجاري شده استفاده مي شود.

محراب شبستان با كاشي معرق و نقوش گل و بوته به سبك دورة صفويه وبا كتيبه هاي قرآني به خط ثلث درزمينة لاجوردي تزئين شده است . اين مسجد داراي محرابي با سنگي يكپارچه از مرمر مي باشد. سنان در مدت عمر خود 364 بنا مي سازد . روش معماري سنان در دوره هاي بعد در كشورهاي الجزايروتا هند تأثير داشته است بخصوص بناهاي شهر مكه متأثراز معماري سنان مي باشد .

كاخ توپ قاپو سراي :

كاخ توپ قاپو سراي در زمان سلطان محمد دوم در سال 1459 ميلادي در كنار ايا صوفيه ودر كنار درياساخته شده و از دو سمت به دريا منتهي مي شود. داراي دروازه هاي متعدد است كه هر كدام نامي دارند . تشكيلات اداري و سياسي دورة عثماني در اين بنا متمركز شده است . از زمان ساخت ، اولين پادشاه عثماني تا دوره هاي بعد بناهاي زيادي به آن اضافه شده است . حصار اصلي كاخ داراي ديواري قطوراست . حياط اول بصورت باغي بزرگ و وسيع ساخته شده است كه درب آن به روي همه باز است .

حياط اول : داراي ساختمانهاي اداري وديواني ، كارگاه ها ، آشپزخانه ، انبار ومحلي براي اجراي مراسم اعدام مي باشد .

حياط دوم : سپس وارد حياط دوم مي شويم اين حياط داراي تالار شورا، بناي خزانه ، و بناي برج داوري مي باشد . در حياط دوم كسي حق تاخت وتازاسب و بلند صحبت كردن ندارد .در اين حياط وزيران و سفيران مشغول انجام امور اداري و سياسي مي باشند .در سمت ديگر حياط كتابخانه و مسجد قرار گرفته است .

حياط سوم : در اين حياط كاخ سلطان ، بناهاي اندروني ، بناي چيني خانه قرار دارد . بناي چيني خانه محل تخت پادشاهي و مراسم رسمي تاج گذاري بوده وداراي طرح چليپايي شكل مي باشد .

نتيجه : با توجه به اينكه شهر بيزانس در كنار شهر استانبول قرار گرفته هنر عثماني تأثير زيادي از آن گرفته است.هنر عثماني هنري خشك و بدون تحرك است . در معماري آن از آجر سنگ و تزئينات موزائيك كاري استفاده شده است . داراي گنبدهاي عظيم و كم ارتفاع است.داراي نورگيرهاي متعدد در گردن گنبد است .

درشيوة طاق زني بنااز شيوة طاق زني بيزانس والهام گرفته از دوره ساساني  است . با توجه به اينكه كاشي هاي معرق در شهرهاي قونيه، و ايزنيك و كاشي هاي تك رنگ در شهر بورسه ساخته شده است .بناي چيني خانه با كاشي هاي معرق تزئين شده است . نقوش تزئينات عثماني كه از ايران الهام گرفته شامل گل و بوته ميخك و گل سرخ وسنبل است . در تزئين بناها از روش خاتم كاري و نقاشي و كنده كاري بر روي چوب استفاده شده است .

 

ويژگي هاي بناهاي عثماني :

1)      شبستان گنبد دار( چند گنبدي ،گنبدهاي متعدد و مركزي ) .

2)      مناره هاي استوانه اي با نوك مخروطي (سوزني شكل ) .

3)      صحن فضاي باز با رواقهاي 3 گانه الحاقي به شبستان .

4)      استفاده از پنجره هاي نورگير در گردن گنبد .

5)      استفاده از سنگ گرانيت و مرمر و الوان با عنوان مصالح و با توجه به منابع فراوان .

6)      حجاري و حكاكي به عنوان بهترين عامل تزئيني .

7)      تمركز تزئينات فقط در بخش سر در ورودي، محراب ، سقف ايوان .

8)      استفاده از عوامل تزئيني ايراني همانند گل و بوته و ميخك وسنبل و گل سرخ .

9)      مقرنس كاري در آستانه ورودي بنا .

10)  تقارن .

آثار معماري در شرق ايران :

اهميت سمرقند به گذشته باز مي گردد.به دليل قرار گرفتن در مسير تجاري جاده ابريشم شهرهاي سمرقند و بخارا از نظر تجاري اهميت داشته است . دو رودخانه آمودريا سيحودريا در كنار اين شهر قرار گرفته اند . در كتابهاي تاريخي و ساطيري ايران از سيحون وجيحون نام برده شده است .

نقطه اوج هنري اين دوشهر مربوط به زمان تيموريان است . سبك هنري سمرقند وبخارا تركيبي از هنر تيموري ايران و هنر بومي سمرقند است . زيرا تيمور هنرمندان و معماران را از مناطق مختلف به سمرقند دعوت مي كند .تيمور با ترسيم نقوش انساني و حيواني بر روي ديوارهاي اماكن عمومي بسيار مخالف بود وبه همين دليل با استفاده از تزئينات كاشي كاري بخصوص كاشي معرق نسبت به جبران نقوش انساني اقدام مي كند.

در زمان تيموريان اين شهر بسيار آباد وسر سبز بود . در زمان تيمور سمرقند بعنوان پايتخت انتخاب مي شود اما بعد از فوت تيمور( در زمان شاهرخ پسر تيمور) پايتخت به هرات منتقل مي شود . يكي از سفرنامه نويسان اروپادي (اسپانيايي ) به نام كلاويخو كه از جاده ابريشم سفر نموده است مي نويسد : از اسپانيا با كشتي وارد قسطنطنيه شدم ودر مسيرجاده ابريشم به تبريز رسيده وشهري نيمه ويران را ديدم ،اما از نظر تجاري رونق بسيار داشت . سپس وارد نيشابور ، ري ، مرو وسمرقند مي شوم . تيمور در كاخ خود كه در كنار باغ و بيشه بزرگي قرار داشت مرا پذيرفت .نام اين كاخ كاخ دلگشا بود.

از اصطلاحات اين سفرنامه برداشت مي شود شهر سمرقند داراي نقشه اي از پيش طراحي شده است . يعني داراي خيابانهاي منظم بوده و خيابانهاي فرعي به خيابان اصلي منتهي مي شده است .  

همچنين خيابان اصلي شهر داراي بازار و كاروانسراهاي مرتبط به بازار بوده است . پس از انتقال پايتخت در زمان شاهرخ به هرات پادشاه دستور تجديد بناي مسجد هرات را مي دهد . مسجد جديد بر روي شبستان ستوندار صدر اسلام قديمي ساخته مي شود . مسجد جديد به سبك 4 ايواني ساخته شده و بازار هرات در كنار اين مسجد قرار دارد . كاشي كاري اين مسجد مشابه بناهاي سلجوقي و مسجد گوهرشاد است .

آرامگاه خواجه ابونصر پارسي در بلخ :

اين آرامگاه در دورة تيموريان ساخته مي شود .پلان بنا بصورت 6 ضلعي و مصالح اصلي آن آجر است . اين بنا داراي يك ايوان ورودي اصلي كه بصورت قرينه در هر طرف داراي يك مناره است . كه با تزئينات مارپيچ و كاشي معرق آراسته شده است . گنبد بنا داراي گردني بلند و داراي يك رديف پنجره بعنوان نورگير است . در بالاي پنجره ها داراي دورديف كتيبه قرآني است . بدنة خارجي گنبد بصورت شيار دار ساخته شده است .

آرامگاه امير اسماعيل ساماني در بخارا :

يكي از قديمي ترين آرامگاه هاي متعلق به سامانيان در شهر بخارا مي باشد . اين آرامگاه داراي پلان 4 ضلعي كه هر ضلع آن 10 متر بوده و داراي گنبدمركزي بصورت نيم دايره مي باشد كه فاقد پايه و گردن است . در هرگوشه بنا گنبد كوچكي احداث شده است .مصالح اصلي آن آجر و نماي آن با آجركاري و طرح هاي هندسي تزئين شده است .

 آرامگاه غياث الدين محمد در هرات :

اين آرامگاه متعلق به يكي از فرمانروايان هرات است كه در دورة تيموريان ساخته مي شود . داراي پلان 4 ضلعي و هر ضلع آن 18 متر مي باشد . اين آرامگاه داراي يك گنبد مركزي و مرتفع مي باشد . اين بنا داراي يك ايوان ورودي بوده كه با كاشي هاي معرق و خط بنايي تزئين شده است . در دورة ايلخاني مسجدي در كنار اين بنا ساخته مي شود . تزئينات اين بنا مشابه امام زاده يحيي در ورامين است .

مسجد بي بي خانم در سمرقند :

مسجد بي بي خانم در سمرقند متعلق به همسر تيمور گوركاني مي باشد وبه مسجد جامع سمرقند نيز معروف است . داراي پلاني 4 ايواني و شبستان گنبد دار بوده وبا كاشي هاي معرق و كتيبه هاي قرآني تزئين شده است .

مجموعه بناهاي ميدان ريگستان سمرقند :

1-    مسجد الغ بيك                     2- مدرسه شيردار                       3- مدرسه طلائي

ميدان ريگستان يكي از مهمترين ميدانهاي سمرقند محسوب مي شود كه در دورة تيموريان بدستور الغ بيك ساخته مي شود . در 3 طرف اين ميدان به سبك مدارس ايران 3 مدرسه به سبك ايوان دار ساخته شده است . در هر طرف ايوان مناره هايي چسبيده به زمين و داراي ارتفاعي برابر با ايوانها ساخته شده است . پايه مناره ها به زمين چسبيده واز ايوان فاصله دارد . ويكي از ويژگي هاي بناهاي سمرقند محسوب مي شود .

مدرسه شير دار در سمت راست ميدان قرار گرفته است . و به دليل داشتن نقش شير وخورشيد در كاشي كاري ايوان ورودي به مدرسه شير دار معروف شده است .در سمت ديگر ميدان مدرسه طلائي قرار گرفته است . و به دليل استفاده زياد از رنگ طلائي و طلاكاري به مدرسه طلائي معروف شده است .

ويژگي بناهاي ميدان ريگستان سمرقند(دورة تيموري ) :

1-    كاشي معرق                                                                         5- تزئين سر در با آيات و كتيبه هاي قرآني   

2-    سردر با تزئينات                                                                   6- سبك 4 ايواني

3        - مناره هاي منفرد و جدا از بنا در كنار ايوان                             7- استفاده از گنبد با گردن بلند و نماي شياردار.

4        - تقارن

آرامگاه قصم بن عبدالمطلب :

اين آرامگاه در شهرسمرقند و درحاشيه رودخانه زرافشان قراردارد. حلقه هاي حاشيه رودخانه با گسترش شهر تبديل به ساختمانهاي مسكوني شده است و با حمله مغولان وتخريب پل رودخانه سمرقند شادي و طراوت خود را از دست داده و به شهر مرده اي تبديل مي شود . در دوره هاي قبل شهر جديد در بالاي شهر قديم احداث مي شود . اولين شخصي كه در زمان اسلام سمرقند را فتح نمود قصم بن عبدالمطلب پسر عموي پيامبر(ص) مي باشد . كه پس از شهادت در گورستان شاه زنده دفن مي شود و بعنوان اولين آرامگاه اين مجموعه ها محسوب مي شود . مجموعه آرامگاه هاي شاه زنده متعلق به خانواده شاهي ، اميران تيموري ، فرماندهان سپاه ، و اعيان واشراف مي باشد . بيشتر اين بناها در زمان الغ بيك ساخته مي شود اين مجموعه بنا شامل : سردر ورودي با فاصله زياد از بناها و حصار دفاعي مي باشد .

آرامگاه قاضي زاده رومي :

يكي ديگر از آرامگاه هاي شاه زنده كه بدستور الغ بيك ساخته مي شود آرامگاه موسي بن محمد بن قاضي محمود رومي معروف به قاضي زاده رومي است . وي دانشمند : رياضي ، هندسه ، وحكمت است . زادگاهش شهر بورسه در آسياي صغير مي باشد . سپس وارد ايران شده و پس از شيراز به خراسان مي رود . زمانيكه غياث الدين جمشيد رصد خانه سمرقند را مي سازد در سال 832 هجري وفات مي يابدو ادامه ساخت رصدخانه به قاضي زاده رومي محول مي شود . قاضي زاده رومي در سال 840 هجري وفات يافت .

آرامگاه تيمور و خانواده آن :

آرامگاه تيمور داراي پلان 8 ضلعي است كه در بخش داخلي بنا تبديل به 4 ضلعي شده است . داراي بدنه اي استوانه اي شكل ميباشد . كه بر بالاي آن گنبدي شيار دار با گردني بلند احداث شده است . وبا كاشي هاي معرق آبي رنگ پوشيده شده است . نماي سردر ورودي بنا با كاشي معرق و آيات قرآني تزئين شده است . گردن گنبد داراي يك رديف كتيبه كوفي به خط بنايي است . كاشي كاري بنا مشابه مسجد گوهرشاد مشهد مي باشد . آرامگاه خانواده و نوادگان تيمور نيز داراي همين ويژگي ها مي باشد .

ويژگي هاي معماري مجموعه گورستانهاي شاه زنده :

1)      ساخت حصار وسر در ورودي با فاصله زياد از مجموعه .

2)      سردر هاي ورودي بنا به صورت بلند وكشيده و داراي تزئينات كاشي معرق و كتيبه هاي اسلامي است .

3)      گنبدها بصورت شيار دار (رگه دار-  خياركي ) بر روي پايه استوانه اي شكل و بلند ساخته شده است .

4)      پلان بخش داخلي بيشتر بناها 4 ضلعي است .

5)      استفاده وسيع از كاشي هاي معرق و كتيبه هاي قرآني .

6)      استفاده زياد از رنگ كبود وآبي در كاشي ها .

7)      استفاده از كاربندي در نماي ورودي .

8)      استفاده از ايوانهاي بلند و رفيع در ساخت بناها .

9)      اجراي طرح هاي هنري گوناگون و زيبا به وسيله كاشي هاي معرق و معقلي .

10)  تقارن .

مجموعه بناهاي بخارا :

شهربخارا هم زمان با آغاز مسيحيت ساخته مي شود . شهر قديمي بخارا داخل ارگ قديمي با حصاري بلند و برج هاي ديده باني متعدد ساخته مي شود .در دوره هاي بعدگسترش يافته ودر خارج از ارگ ساخته مي شوند .قديمي ترين بناي اين شهر در دورة اسلامي آرامگاه امير اسماعيل ساماني است . پس از اين آرامگاه ،مناره منفردكلان دربخش جنوب ارگ ساخته مي شود .اين مناره به دستور ارسلان خان از پادشاهان قرختانيان ساخته مي شود . ارتفاع قطر مناره 45 متر ومصالح اصلي آن آجر و داراي 14 نوارتزئيني بصورت كمربند با كتيبه هاي بنايي مي باشد . در بالاي مناره اتاقي گنبد دار ساخته مي شود كه محل گفتن اذان است . در گذشته ازاين مناره براي اعدام محكومين استفاده مي شد.آخرين محكوم در سال 1884 ميلادي از بالاي مناره به پائين انداخته شده است . قطر پايه مناره 9 متر مي باشد . 

مسجد نمازگاه :

مسجد نمازگاه در بيرون از ارگ ساخته شده است . سبك ساخت آن 4 ايواني و داراي حصاري بزرگ بوده و داخل حصار تبديلبه باغ شده است . از اين مسجد براي انجام مراسم رسمي عيد فطر و قربان استفاده مي شود . مهمترين عوامل تزئيني بنا استفاده از كاشي به خصوص كاشي كاري محراب با كاشي هاي معرق و كتيبه هاي قرآني به رنگ زرد و قرمز است .

مسجد مغاك عطاري :

در قرن نهم هجري مسجدي به سبك 4 ايواني با تزئينات كاشي معرق به رنگ قهوه اي و قرمز و نقوش هندسي و گل و بوته و كتيبه هاي قرآني ساخته مي شود .دليل نامگذاري اين بنا قرار گرفتن مسجد در زميني بصورت گودالي به عمق 6 متر مي باشد . مغاك از لحاظ لغوي به معني چاله و فرورفتگي است .همچنين اين مسجد در كنار بازار عطاران قرار دارد .

مجموعه بناهاي سلسله شيبانيان در بخارا :

1-    مسجد كلان                2- مدرسه ميرعرب             3- مدرسه مادر زين الدين

دراوايل قرن 11 هجري بخارا بعنوان پايتخت سلسله شيبانيان انتخاب مي شود واستحكامات دفاعي و برج و باروهاي جديد ساخته مي شود . يكي از بناهاي معروف اين سلسله مسجد و مناره كلان است كه بدستور عبيداله خان شيباني ساخته مي شود . هزينه آن توسط غنائمي كه از جنگ بدست آمده تأمين مي شود . سبك ساخت اين مسجد 4 ايواني مي باشد. درسمت ديگر ميدان كلان مدرسه مير عرب كه با مخارج عبدالله يماني است . سبك ساخت آن 4 ايواني مي باشد. در بخش شمالي مدرسه آرامگاه عبدالله خان قرار داردودر سمت ديگر ميدان كلان مدرسه مادر زين الدين ساخته مي شود .

مجموعه بناهاي لب حوض در بخارا :

1-    مدرسه كوكلتاش         2- مدرسه نادر ديوان بيگي      3- خانقاه نادر ديوان بيگي

مجموعة بناهاي لب حوض در پيرامون حوض بزرگ در ابعاد 46 × 36 متر ساخته شده است . از اين حوض بعنوان محلي براي شناكردن وصرف غذا در چايخانه ها استفاده مي شود . مهمترين بناهاي مجموعه لب حوض شامل : مدرسه كوكلتاش- مدرسه نادر ديوان بيگي - خانقاه نادر ديوان بيگي مي باشد .

1)      مدرسه كوكلتاش : در بخش شمالي حوض ساخته شده است . ابعاد آن 80 × 60 مترمي باشد و به سبك 4 ايواني ساخته شده است . شبستان بنا داراي گنبد است و با كاشي معرق تزئين شده است . اين بنا در سال 1468 ميلادي ساخته شده است .

2)      مدرسه و خانقاه نادر ديوان بيگي : اين مدارس توسط شخصي به نام نادر معروف به ديوان بيگي از منشيان امير بخارا به نام امام قلي اشترخاني بوده است . مدرسه دربخش شرقي و خانقاه در بخش غربي حوض ساخته شده است .

 

مجموعه بناهاي مركز فرهنگي خوارزم شهر خيوه :

مجموعه بناهاي ايچان قلعه :

1-    دروازه پهلوان        2- آرامگاه شيخ علاءالدين     3- مدرسه الله قلي خان(مدرسه خورجين )   4- كاخ الله قلي خان (ديوان خانه، مهمانخانه ، عرايض خانه        5- ارگ كنيا    6- آرامگاه پهلوان محمود     7- ميدان ملي خوارزم ( مدرسه محمد امين خان ، مسجد جامع خوارزم ، مناره خواجه اسلام ) .    8- ديكام قلعه .

شهره خيوه در قرن 6 ميلادي تأسيس مي شود .قديمي ترين بخش اين شهر شامل  مجموعه بناهاي ايچان قلعه است . دروازه اين شهر در بخش شرقي حصار قرار گرفته كه به پهلوان دروازه معروف وبه خيابانهاي اصلي شهر منتهي مي شود. ابعاد قلعه 600 × 400 متر است . داراي حصاري با پهناي 5 متر و ارتفاع 8 متر مي باشد . داراي 4 دروازة اصلي است . قديمي ترين بناي شهر آرامگاه شيخ علاءالدين مي باشد كه در سال1303 ميلادي وفات يافته است . اين بنا داراي پلاني مستطيل شكل و يك گنبد مركزي است .

مدرسه الله قلي خان :

اين مدرسه بزرگترين مدرسه خيوه محسوب مي شود ودر كنار پهلوان دروازه ساخته مي شود وبه دليل داشتن ميانسراي كوچك به مدرسه خورجين معروف مي شود .

كاخ الله قلي خان :  اين كاخ داراي بناهاي : ديوان خانه ، مهمانخانه ، و عرايض خانه مي باشد .

ارگ كنيا :   دركنار كاخ ارگ كنيا در سال 1688 ساخته مي شود .

آرامگاه پهلوان محمود :

يكي از شخصيتهاي بزرگ و اسطوره اي شهر محسوب مي شود . او كشتي گير، فيلسوف ، وشاعرقرن 4 ميلادي است . اين آرامگاه در زمان الله قلي خان در قر» 18 ميلادي ساخته مي شود . داراي پلان 4 ضلعي و گنبدي با كاشي هاي فيروزه اي رنگ مي باشد . در بخش مركزي شهر ميدان ملي خوارزم قرار گرفته است . در يك سمت ميدان مدرسه محمد امين خان در سمت ديگر مسجد جامع خوارزم معروف به مناره خواجه اسلام ساخته شده است و بزرگترين مسجد شهر محسوب مي شود . سبك ساخت آن 4 ايواني وداراي مناره اي با ارتفاع 50 متر است .

هنر معماري هند در دورة گوركانيان ( 1275- 933هجري معاصر با صفويه) :

بابر : مؤسس اين سلسله ارتوكان جغتايي(پدر وي از نسل تيمورومادرش از نسل چنگيزخان).

همايون - فريد خان( شيرشاه) –اكبر شاه (دهلي ، آگره ، فتح پور)- جهانگير- شاه جهان- اورنگ زيب.

پايتختها : دهلي ، آگره ، لاهور ، فتح پورسكري.

مقدمه :

گوركانيان ،بزرگترين ، ثروتمندترين و پرتوان ترين سلسله اسلامي هند محسوب مي شوند .اقتصاد گوركاني بر پايه كشاورزي استوار است زيرا سرزمين هندوستان از منابع آبي خوبي برخوردار است . مؤسس سلسله گوركانيان بابر بوده كه از نسل تركان جغتايي مي باشد . نام پدر وي عمرشيخ و از نسل تيمور ومادرش از نسل چنگيزخان است .وي در زمان تيموريان در بخشي از سرزمين فراغنه در آسياي مركزي حكومت مي كرد. زماني كه تركان ازبك به حكومت مي رسند بابر به سمت كابل وشمال هند حركت نمودواين منطقه را تصزف مي كند . پس از وي پسرش همايون به حكومت مي رسد اما به دليل شورش اشراف و نجباي درباري به دولت صفويه در زمان شاه طهماسب پناهنده مي شود . در اين مدت فريد خان معروف به شيرشاه سوردر قلمرو گوركانيان حكومت مي كند. دراين زمان نظام اقتصادي گوركانيان متحول شده و پيشرفت مي كند ونظام پولي و مالياتي اصلاح مي شود .وپس از 15 سال پناهندگي همايون زماني كه بر سرجانشيني فريد خان نزاع داخلي صورت مي گيردهمايون به كمك دولت صفويه به حكومت مي رسد اما پس از يك سال از پله هاي كتابخانه اش سقوط كرده وجان مي سپاردوپسرش اكبرشاه به حكومت مي رسد. پس از اكبر شاه پسرش جهانگير به حكومت رسيده ومعماري گوركانيان متحول مي شود.سپس شاه جهان ودر نهايت اورنگ زيب به حكومت مي رسند. پايتخت سلسلة گوركانيان شامل : دهلي ، آگره ، لاهور ، فتح پورسكري مي باشد.

سبك معماري گوركانيان هند(دورة اكبرشاه) :

سبك معماري گوركانيان تركيبي از سبك معماري دورة ايلخاني وتيموري وصفوي با تركيبي از سبك بومي و محلي هندوستان است .اولين بنايي كه در دورة گوركانيان ساخته مي شود آرامگاه شيرشاه است . اين آرامگاه در شهر بودي ساخته شده وپلان اين آرامگاه مربع شكل وآرامگاه در بالاي 5 طبقه وبصورت هرمي شكل ساخته شده است . ارتفاع بنا 45مترو قطرگنبد بنا 25متر است . اين آرامگاه در بخش مركزي آن يك درياچه مصنوعي ساخته شده است وبا انعكاس تصوير آرامگاه درآب بر شكوه بنا اضافه مي شود كه تقليدي از بناهاي دورة صفويه است . همچنين اين آرامگاه در باغي بزرگ قرار گرفته است .

   معماري گوركاني در دورة اكبر شاه :

1) آرامگاه شيرشاه.

2)مقبرة همايون(دهلي).

3)  قلعة فرمز(آگره).   

مجموعه بناهاي شهر فتح پورسكري :

1-    بناهاي عمومي وعام المنفعه وخدماتي (كاروانسرا،بازار،ضرابخانه) .

2-    بناهاي سلطنتي و مجلل ( مسجد جامع فتح پورسكري ، خانقاه و زاويه سليم چشتي ، كاخ وقصر فتح پور سكري ، دروازه ورودي يا دروازه فيل، ديوان خاص ، ديوان عام ، آرامگاه شيخ سليم ، بناي خزانه يا آنوپ تالار، قصر پنج محل ، قصر جزباي ، كاخ سلطانه ترك وبناهاي اندروني ودفترخانه ).

آرامگاه همايون :

ساخت مقبره همايون 6 سال پس از به حكومت رسيدن اكبر شاه در سال 979 هجري آغاز شده ومدت 10 سال طول مي كشد  .اين آرامگاه در باغي بزرگ با وسعتي به اندازه 348 متر مربع ساخته شده است . كل فضاي باغ با ساخت كانال ها و مجراهاي باريك عبور آب به 36 مربع مساوي تقسيم شده است . در مركز باغ آرامگاه بر روي صفه اي با وسعت 99 متر قرار دارد . ارتفاع صفه 5/6 متر مي باشد . اما ارتفاع كل بنا 5/47 متر است . معمار اين بنا ميرك ميرزا غياث ايراني الاصل مي باشد.

پلان اصلي بنا بشكل 4 طاقي و از آرامگاه شيرشاه الهام گرفته است .همچنين پلان آرامگاه مشابه 8 بهشت اصفهان مي باشد . معماري آرامگاه متأثراز گنبد سلطانيه وآرامگاه تيمور در سمرقند است . در هر طرف آرامگاه داراي يك ايوان ورودي مي باشد . مهمترين ويژگي آرامگاه گوركانيان استفاده از نقشه محوري متقارن است .

ويژگي كلي اين آرامگاه استفاده از طرح گنبد پيازي شكل و دوپوسته است. همچنين از سنگ مرمر سفيد ويكپارچه ساخته شده است. استفاده از اين سنگ و مصالح ويژه آرامگاه ها مي باشد . بخش ايوان ورودي با سنگهاي ماسه اي سرخ رنگ حجاري شده است . در 4 گوشه بنا 4 گلدسته كوچك ساخته شده كه در بيشتر آرامگاه ها اين ويژگي هاي معماري بكار رفته است . همچنين بجاي استفاده از آجر وكاشي از سنگ مرمر سفيد و سنگ ماسه اي سرخ رنگ استفاده شده است كه اين تضاد رنگ وتركيب آن باعث زيبايي بنا مي شود . سقف بناهاي مذهبي و آرامگاه ها داراي گنبد پيازي شكل مي باشند . اما بناهاي عام المنفعه و كاخ ها داراي سقفي مسطح و تيرپوش مي باشند .علت  استفاده از سنگ مرمر و سنگ ماسه اي سرخ رنگ وجود منابع فراوان آن در هندوستان است . همچنين به سهولت حجاري شده و بارنگ آجرهاي سلطنتي هماهنگ است .

گوركانيان هندوستان با توجه به اينكه از اجداد تيموريان محسوب مي شوند علاقه زيادي به پيروي از ويژگي هاي معماري تيموري داشتند اما با ورود همايون به دربار ايران و برقراري ارتباطات فرهنگي و استفاده از هنرمندان ايراني سبك معماري دورة صفويه وارد هندوستان مي شود .

معماري وشهرسازي در دورة اكبر شاه :

اكبر شاه در آغاز حكومت خود ابتداء شهر دهلي را بعنوان پايتخت انتخاب كرد اما پس از 2 سال پايتخت را به آگره منتقل نمود .اين شهر در 20 كيلومتري جنوب شرق دهلي واقع شده است .شهر آكره در ساحل رودخانه قرار دارد وبه شهر اكبرآقا نيز معروف است . اين شهر با نقشه از پيش تعيين شده ساخته شده است.نظام انتقال آب به شهر يكي از بزرگترين سيستم هاي آبرساني هندوستان محسوب مي شود.اكبر شاه دژطبيعي شهر را باز سازي نمودوبا سنگ ماسه اي قرمز تزئين و ديوار و حصاري جديد به دور شهر كشيد .دژ قديمي شهر معروف به قرمز قلعه است .اين قلعه داراي پلاني دايره و غير منظم است . دروازه ورودي شهر در بخش جنوبي قلعه قرار گرفته و به دروازه امارسينگ معروف است . معمار باز سازي بنا محمد قاسم خان مي باشد .در كنار اين تپه دو كاخ كوچك با حياط مركزي و سقف تير پوش ومسطح براي پادشاه مي سازند و اولين قصرهاي خانواده گوركانيان محسوب مي شوند. نماي بيروني قصر ساده اما بخش داخلي آن با گچبري ، كنده كاري ، و كاشي كاري تزئين شده است . نقوش بكار رفته در بناي قصر شامل : شاخ وبرگ ، نقوش طوماري ، ونقش تمساح مي باشد .

مقدمه :

اكبر شاه فرزندي نداشت و از آيندة سلطنت و جانشيني خود بيمناك شد در نهايت يكي از درويش هاي آگاه هند به نام سليم چشتي (ازنظر لغوي سليم چشتي يعني پير آگاه)پيش بيني مي كند كه اكبرشاه داراي فرزندي خواهد شد . سال بعد اكبرشاه داراي فرزندي مي شود و به دليل بزرگ داشت شيخ سليم نام فرزندش را شاهزاده سليم مي گذارد كه بعدها  جهانگيرشاه مي شود .همچنين به همين مناسبت 2 سال بعد اكبرشاه شهر فتح پورسكري را معروف به فتح آباد مي سازد.وپايتخت را از آكره به فتح پور منتقل ني كند.

شهر فتح پوردر 40 كيلومتري آگره قرار دارد اين شهر داراي 4 كيلومتر طول است ودر دشتي بزرگ در كنار يك درياچه ساخته شده است . پس اين شهر با نقشه از پيش تعيين شده ساخته مي شود . اما پس از مدتي به دليل خشك شدن منابع آب و طغيان نظامي وسياسي اكبر شاه مجبور به ترك اين شهر مي شود . بطور كلي اكبر شاه 14 سال در اين شهر حكومت مي كند.

بناهاي مجموعة شهر فتح پور سكري به دو دسته تقسيم مي شود :   

1-    بناهاي عمومي وعام المنفعه وخدماتي (كاروانسرا،بازار،ضرابخانه) .

2-    بناهاي سلطنتي و مجلل ( مسجد جامع فتح پورسكري ، خانقاه و زاويه سليم چشتي ، كاخ وقصر فتح پور سكري ، دروازه ورودي يا دروازه فيل، ديوان خاص ، ديوان عام ، آرامگاه شيخ سليم ، بناي خزانه يا آنوپ تالار، قصر پنج محل ، قصر جزباي ، كاخ سلطانه ترك وبناهاي اندروني ودفترخانه ).

شهرفتح پورسكري بانقشه ازپيش تعيين شده و با تقليدازنظام شهرسازي صفويه دراصفهان ساخته مي شودكه مبتني برپيمون ها ونسبتهاي هماهنگ مي باشد .بناهاي اصلي شهردردو طرف راستة خيابان اصلي قرارگرفته ودربخش مرتفع شهروحصار مستحكم بناهاي سلطنتي ساخته شده است .

بناهاي فتح پورسكري :

1-    مسجد جامع فتح پورسكري : اين مسجد داراي پلاني مستطيل شكل با ابعاد 118× 95 متر است . شبستان اين بنا بصورت گنبددار ساخته شده ودر نماي ورودي بنا داراي ايوان است .گنبد بنا بصورت پيازي شكل مي باشد كه در هندوستان به گنبدهاي كلاه فرنگي معروف است .

2-    آرامگاه سليم چشتي : اين آرامگاه داراي پلاني مربع شكل است كه هرضلع آن 5/14 متر ست . مصالح اصلي اين بنا تماماً از سنگ مرمر سفيد وداراي يك گنبد پيازي شكل است .

3-    كاخ و قصر فتح پورسكري : مجموعه بناها وكاخ هاي فتح پور بعنوان مجتمع اي بزرگ محسوب مي شود كه داراي كاخ هاي متعدد است .ابعاد آن 340× 275 متر مي باشد. ورودي اصلي كاخ ها دروازه فيل مي باشد . در كنار دروازه اصلي همچنين كاروانسرا و مسجد جامع قرار گرفته است . پس از ورود به دروازه اصلي فضاي بين دروازه و كاخ ها به وسيله باغ هاي متعدد ،گدشگاه ها وفضاي طبيعت اختصاص يافته است . معماري كاخ هاي فتح پور در هر بنا داراي يك دروازه ورودي بزرگ مي باشد .پس از ورود از دروازه تالار بزرگ ساخته شده است . همچنين در بخش شمال مجموعه بنا ايوان عام ساخته شده كه ابعاد آن 155 × 50 متر است .داراي سقفي مسطح و تالاري ستوندار مي باشد . ايوان آن محل انجام مراسم رسمي و بارعام است . در كنار اين بنا ايوان خاص قرارگرفته است كه داراي پلاني 4 ضلعي كه در هر ضلع آن 8 متر وبصورت دو طبقه ساخته شده است .

4-    بناي خزانه (آنوپ تالايو) :   اين بنا داراي پلاني مربع شكل است كه هر طرف آن داراي يك تراس و بالكن است . بيشترقصرهاي شهر داراي تراس وبالكن مي باشند كه درواقع ايوان ستوندار محسوب مي شود .هدف اكبرشاه از احداث خزانه اهداي انعام به فقرا و نيازمندان است .

5-    كاخ سلطانه ترك و بناهاي اندروني : يكي ازكاخ هاي مجموعة بناي شهرفتح پوركاخ سلطانه ترك است كه اكبرشاه براي زنش مي سازداين بنا مشابه بناهاي خصوصي ايران است. داراي يك صحن حياط وكاخي بصورت 3 طبقه مي باشدكه هرطبقه آن به سبك هرمي شكل ساخته شده است.يعني طبقه هابه بالا كوچكتر مي شوند.در 4 گوشه بنا 4 گلدسته قراردارد . فضاي داخل بنا داراي تالار هاي متعدد ونماي بنا با سنگهاي ماسه اي سرخ رنگ تزئين شده است .

6-    قصر پنج محل :    قصر پنج محل داراي 5 طبقه است و بلندترين بناي مجموعة سلطنتي محسوب مي شود . در بخش شمال شرقي ، بناهاي سلطنتي ساخته شده وطبقات آن به صورت هرمي شكل است و داراي تالارهاي متعدد مي باشد.

7-    قصرجزباي : اين قصر اقامتگاه اختصاصي اكبر شاه است . بناي يك طبقه با سقف مسطح و تير پوش كه داراي راهروهاي متعدد و تالار است . و به بناي اندروني متصل است .

    تحولات معماري معماري گوركاني در زمان سلطنت جهانگير :

تا پيش از سلطنت جهانگير بناي معماري گوركاني بر اساس ساخت بناهاي عام المنفعه عمومي و سلطنتي استوار بوده و تا پيش از به سلطنت رسيدن جهانگير فعاليتهاي معماري به بناهاي طبيعت گرا متمايل مي شود كه اين بناها شامل : ساخت باغهاي رسمي و شكارگاهها و بناهاي تزئيني در طبيعت باغ و شكارگاه مي باشد .

 

مقدمه :

بر اساس منابع تاريخي باغ هاي ساخته شده در زمان سلطنت جهانگير به 777 مي رسد كه بيشتر آنها در كشمير مي باشند .مهمترين ويژگي معماري زمان سلطنت جهانگيرساخت بناها با پلان 4 ضلعي و 4 گلدسته در بالاي بنا است . مهمترين عوامل تزئيني بنا شامل حجاري بر روي سنگ مايه اي سرخ رنگ و سنگ مرمر ،اجراي خاتم كاري بر روي سنگ ، گچبري هاي رنگارنگ و كاشي كاري مي باشد . در دورة گوركانيان پيش از جانشيني سلطنت هر يك از شاهزادگان اقدام به ساخت آرامگاه و مقبره براي پدران خود مي نمودند.پس آرامگاه اكبر شاه در زمان سلطنت جهانگير ساخته مي شود ومدت 8 سال طول مي كشيده ودر شهر آگره ساخته مي شود . پلان اين آرامگاه همانند آرامگاه هاي قبلي بر روي صفه اي بزرگ با ارتفاع 9 متر ساخته مي شود كه هرضلع آن 10 متر است . بطور كلي صفه آرامگاه 104 متر مربع وسعت دارد . بناي اصلي آرامگاه داراي پلاني 4 ضلعي به شكل 4 طاقي است .ودر هر گوشه بنا داراي يك گلدسته مي باشد . بناي مقبره در مركز باغي بزرگ كه با شبكه كانالها و جويبارها كه به 16 قسمت مساوي تقسيم شده است . عمده ترين مصالح اين آرامگاه سنگ مرمر سفيد است . ايوان ورودي بنا به سبك معماري گوركاني و به تقليد از معماري تيموري بصورت بلند ساخته شده است . مهمترين عوامل تزئيني بنا سنگ ماسه اي سرخ رنگ حجاري شده مي باشد. مجموعة باغي كه بنا در آن ساخته شده است 765 متر مربع وسعت داردو به باغ بهشت آباد معروف است  .

همچنين بخشي از بنا با سنگهاي خاكستري رنگ و نقوش هندسي و اسليمي و گل و گياه حجاري شده است . نماي ورودي اصلي بنا با اشعار فارسي متعلق به عبدالحق شيرازي معروف به امانت خان تزئين شده است . تركيب مرمر سفيد و سنگ ماسه اي سرخ رنگ و سنگ خاكستري ايجاد تضاد رنگ و سايه روشن در اين بنا ايجاد مي كند . يكي از عوامل تزئيني بنا استفاده از شيوه خاتم كاري معرق فلورانسي است كه از سنگهاي با ارزش (لاجورد ، يشم ، ياقوت سبز ، عقيق سرخ ) براي تزئين حجاري ها استفاده شده است . بطوريكه سنگهاي با ارزش را در داخل سنگ مرمر جاسازي مي نمايند .مهمترين نقوش حجاري شده بنا شامل : درخت سرو،نقش گل و گلدان ،جام شراب ،نقوش هندسي و اسليمي در حاشيه مي باشد . اين بنا يكي از پرخرج ترين بناهاي دورة گوركاني محسوب مي شود .

تحولات معماري گوركانيان در دورة شاه جهان :

دردوران حكومت شاه جهان استفاده ازطاق قوس هاي جناقي بيشتررواج داشت دردورة پيش ازآن ازطاق قوسهاي نيم دايره و هلالي بيشتراستفاده مي شد.درزمان شاه جهان ساخت بناهاي عام المنفعه دوباره رواج پيدامي كندو مساجد و قصرهاي زيادي ساخته مي شودودركنار بناهاي عام المنفعه و بناهاي سلطنتي ساخت بناهاي شكارگاه و باغ ادامه مي يابد .همچنين استفاده از تزئينات سنگ ماسه اي سرخ رنگ در كنار سنگ مرمر و گچبري سنتي و روش خاتم كاري بر روي سنگ تداوم داشته است .

آرامگاه جهانگير در لاهور :   اين آرامگاه نيزمانندآرامگاه هاي ديگر در باغي بزرگ ساخته شده است كه با كانالهاي آب به 16 مربع تقسيم مي شود . تمام محوطه 500 متر مربع وسعت داردودر شرق رودخانه راوي قرار گرفته است . بناي آرامگاه بصورت يك طبقه ساخته شده كه بر روي صفه اي با وسعت 85 متر مربع قرار گرفته است . در هر گوشه بنا داراي گلدسته است ودر مركز بنا گنبدي پيازي شكل ساخته شده است. عامل تقارن بشدت در اين بنا رعايت شده است . طرح هاي ترسيمي بنا شامل : جام شراب ، گلدانهاي گل كه بر روي سنگ ها حجاري شده است .

تاج محل :    شاه جهان براي يادبود همسرش تاج محل را درشهر آگره مي سازد . اين بنا بين سالهاي 1041 و 1057 هجري ساخته مي شود . ساخت بنا 17 سال طول مي كشد.معماران اين بنا عبارتند از : احمد لاهوري و عبدالكريم محمودخان و مكرم خان .

 بناي آرامگاه در باغي بزرگ به ابعاد 308 × 554 متر ساخته مي شود . كه با كانالهاي آبياري به 16 قسمت مساوي تقسم مي شود . تفاوتي كه اين آرامگاه با آرامگاه هاي ديگر دارد اين است كه بر خلاف آنها در بخش مركزي باغ ساخته نشده است ودر بخش انتهايي شمالي باغ قرار گرفته است . در.ازة ورودي آرامگاه بصورت قرينه با ايوان ورودي در قسمت جنوبي بنا قرار گرفته است . بناي آرامگاه در كنار رودخانه ساخته شده است كه انعكاس تصويرآن باعث افزايش ابهت بنا مي شود . مابقي بنا بر روي صفه اي بزرگ ساخت شده است . در بخش شرقي دروازة بنا مهمانخانه ودر بخش غربي، مسجد ساخته شده است . پلان اصلي بنا مشابه 4 طاقي است ودر هر گوشة بنا يك گلدسته ساخته شده است . در بخش مركزي بنا گنبدي پيازي شكل با گردن بلند قرار دارد . 4 مناره رفيع در هر گوشه صفه ساخته شده است . مهمترين عوامل تزئيني بنا حجاري كتيبه هاي قرآني بر روي سنگ مرمر است كه حجاري آنها توسط امانت خان صورت گرفته است . همچنين با نقوش اسليمي ،گياهان گلدار به سبك اروپائي حجاري شده است . مهمترين عوامل تزئيني بنا استفاده از روش خاتم كاري معرق فلورانسي است .

قلعه آگره :   شاه جهان ابتداء شهر آگره را بعنوان پايتخت انتخاب نمود سپس به باز سازي قلعه اقدام نمود. قلعه آگره داراي 4 بخش اصلي است : ديوان عام ، ديوان خاص ، بناي ماجهي با وان ، بناهاي انگوري باغ.

بناهاي انگوري باغ:    اين بناها بعنوان فضايي به عنوان ملاقاتهاي عمومي وايوان باغ محسوب مي شد.سپس به عنوان ديوان خاص براي ملاقاتهاي رسمي استفاده مي شد .بناي ماجهي با وان كاربرد خزانه داشته است . اين بنا كنار رودخانه احداث شده است .

مسجد مرواريديا مسجد موتي درشهر آگره :     اين بنا به سبك شبستاني ساخته شده است . شبستان به شكل مستطيل شكل و ابعاد آن 49 × 17 متر و به صورت ستوندار ساخته شده است و داراي 3 رديف 7 تايي ستون مي باشد . در ساخت اين بنا از طاق قوسهاي جناقي استفاده شده است . شبستان بنا داراي گنبدي پيازي شكل است . در ساخت اين بنا از سنگ مرمر سفيد و شفاف استفاده شده است . به همين دليل به مسجد مرواريد معروف است . اين بنا با حمايت دختر شاه جهان ساخته شده است . سپس پايتخت به لاهور منتقل شده ودر شهر لاهور مسجد وزير خان در سال 1044 هجري به دست حكم خان ساخته مي شود كه پزشك معروف دربار است.نام اصلي وي حكيم علي مي باشد . پلان اين بنا مشابه مسجد مرواريد است . ابعاد آن 51 × 39 متر مي باشد .شبستان داراي 3 گنبد پيازي شكل ودر هرگوشه شبستان داراي يك مناره 8 ضلعي مي باشد . مهمترين عامل تزئيني بنا گچبري و كاشي لعابي است .

 

شهر شاه جهان آباد :

شاه جهان همانند پادشاهان ديگر اقدام به ساخت شهر در هندوستان مي كند . ساخت اين شهردر سال 1349 آغاز و تا 1058 ادامه مي يابد .درساحل غربي رودخانه ياموته با نقشه از پيش تعيين شده با پلاني دايره اي شكل و غير منظم بر روي تپه اي ساخنه مي شود. طراح اين شهر احمد لاهوري معمار تاج محل مي باشد . سازندگان اين شهر غبارتند از : حميد خان ، مكرمت خان ، غيرت خان . شهر شاه جهان داراي حصاري بلند است خيابان هاي اصلي شهر به صورت عريض ساخته شده و داراي كانالهاي آب است . ورودي اصلي شهر در بخش غربي و به دروازة لاهور معروف است .

مهمترين بناهاي شهر شاه جهان آباد :  دروازة لاهور ،ديوان خاص ،ديوان عام،كل قلعه (قلعه قرمز) ،امتياز محل(قصر رنگي)، مسجد شاه جهان . 

قرمز قلعه :   اين قلعه داراي ديوارهاي بلند از جنس سنگهاي ماسه اي سرخ رنگ است .داراي صحن مركزي با پلان متقارن مي باشد.ديوان عام به صورت تالاري بزرگ و ستوندار به ابعاد 218 × 57 متر مربع ساخته شده است و تخت سلطنتي از سنگ مرمر دارد .

امتياز محل :    اين مكان محل زندگي و كاخ خصوصي پادشاه است . مهمترين عوامل تزئيني اين بنا نقاشي هاي ديواري ،خاتم كاري فلورانسي باسنگهاي قيمتي و طلا مي باشد .

باغ هاي ساخته شده در زمان جهانگير و شاه جهان :

درزمان حكومت جهانگيروشاه جهان باغهاي متعددي در لاهور و كشمير ساخته شده كه شامل : باغهاي فرح بخش (فزدبخش) وباغ سخاوت در لاهور ،باغ فرودست و باغ شاه بهار در كشمير .بطور كلي در زمان حكومت اين دو شاه 777 باغ و شكارگاه ساخته مي شود كه داراي گلها ودرختان زيبا و منحصر به فردمي باشد.

تحولات معماري گوركانيان در زمان اورنگ زيب :

·        رصدخانه جانتارمانتار

·        مقبره صفدرجنگ

·        مسجد شاهي لاهور

·        قصر هفت اشكوبه(فهت طبقه)

در زمان اورنگ زيب ،لاهور به عنوان پايتخت انتخاب مي شود .اولين بناي ين شهر كه در زمان اورنگ زيب ساخته مي شود مسجد شاهي است .پلان آن مشابه مسجد مرواريد ومسجد مرواريد است . يعني شبستان ستوندار با گنبدهاي 3 گانه پيازي شكل. بناي ديگر قصر 7 طبقه اختصاصي اورنگ زيب است كه در مركز باغي بزرگ قرار گرفته است .

رصد خانه جانتار مانتار :    اين وا‍ژه از لغت يانتراسالا كه واژه سانسكريتي است گرفته شده .از نظر لغوي معني محل قرارگرفتن دستگاهها و تجهيزات رصد خانه مي باشد . كل مجموعه رصد خانه د13 ساختمان است كه در سال 1147 هجري ساخته مي شود . براي رسيدن به رصدخانه اصلي بايد 200 پله را طي كرد .

مقبره صفدر جنگ:  يكي از آخرين بناهاي دورة گوركاني مقبره صفدر جنگ است . اين مقبره مشابه آرامگاه همايون مي باشد. بر روي صفه اي بزرگ با پلان 4 ضلعي ساخته شده ودر مركز باغي بزرگ كه با كانالهاي آبياري به 16 قسمت تقسيم شده است .

سلسله بهمنيان يا قطب شاهيه در دكن همزمان با شاه جهان :

بناي چارمنار :    درزمان حكومت شاه جهان يكي ازحاكمان محلي دردكن سلسلة بهمنيان يا قطب شاهيه را اداره كرد. مهمترين حاكمان اين سلسله ملوك عادل شاه و يوسف عادل شاه مي باشد . سبك معماري آنها تركيبي از معماري سنتي ايران و هندوستان است . مهمترين بناهاي اين سلسله بناي چارمنار در احمدآباد وآرامگاه محمد عادل شاه در دكن است .

بناي چارمنار داراي پلاني 4 طاقي و قوس هاي جناقي مي باشد . ابعادهرضلع آن 10 متر ودر هرگوشة آن 4 مناره بزرگ و رفيع ساخته شده است . ارتفاع هر مناره 55 متر است و مهمترين بناي سلسله بهمنيان محسوب مي شود .بزرگترين بناي ساخته شده سلسله بهمنيان آرامگاه محمدعادل شاه است . مصالح اصلي ساخت بنا لاشه سنگ و گچ است . بزرگترين گنبد هندوستان بر روي اين بنا ساخته شده است . اين بنا داراي گنبدي نيم كروي مي باشد . قطر خارجي آن 34 متر است .پلان اصلي بنا مربع شكل و هر ضلع آن 47 متر است و مشابه پلان 4 طاقي ايراني مي باشد ودر هر ضلع داراي يك ورودي جناقي شكل مي باشد. همچنين در هرگوشه بنا داراي مناره اي برجي شكل مي باشد .

ويژگي و مشخصات معماري گوركانيان :

1-    ساخت بناها بر روي صفه و سكو.

2-    استفاده از تقارن و يا نقشه محوري متقارن .

3-    ساخت بناها بصورت چند طبقه وهرمي شكل كه با افزايش ارتفاع طبقات بالايي كوچكتر ساخته مي شود.

4-    ساخت بناها با مجرا و كامالهاي آب تقسيم بندي شده .

5-    سقف بناهاي عمومي و عام المنفعه وقصرها ب صورت تيرپوش و مسطح مي باشد در حاليكه ساخت بناهاي مذهبي بخصوص آرامگاه ها و مساجد ب صورت گنبدي است .

6-    استفاده از گنبد پيازي شكل بصورت 2 پوسته .

7-    استفاده زياد از تراس و بالكن كه جايگزين ايوان شده است .

8-    ساخت بناها بخصوص آرامگاه ها در كنار درياچه ها و يا رودخانه ها به جهت انعكاس نماي بنا در آب و افزايش شكوه و عظمت آن .

9-    گنبدها داراي گردني بلند (گريو) .

10- ساخت 4 گلدسته يا مناره در 4 گوشه بنا .

11- استفاده از دروازه و ورودي براي شهرها و مجموعه بناهاي سلطنتي و قصرها.

12- ساخت باغ هاي متعدد وسلطنتي و شكارگاه ها.

13-  احداث شهرهاي جديد در كنار رودخانه ها با طرح و پلان از پيش تعيين شده و پيمون هاونسبت هاي هماهنگ .

14- شهر ها داراي نظام كانال كشي مجراهاي آب دقيق ومنظم و خيابانهاي عريض مي باشند .

15- بناهاي سلطنتي شاه در مركز شهرها با حصاري قطور ساخته شده است .

16- ساخت بناهاي مساجد با شبستانهاي ستوندار و گنبدهاي پيازي شكل 3 گانه .

17- استفاده فراوان از قوس هاي جناقي .

18- استفاده از تكنيك خاتم كاري بر روي سنگ مرمر و معرق فلورانسي .

19- استفاده از كتيبه هاي قرآني در ساخت بناهاي آرامگاه ها .

20- كاربرد زياد از سنگ ماسه اي سرخ رنگ بصورت حجاري شده و تركيب آن با سنگ مرمر سفيد .

21-استفاده از تالارهاي بزرگ در قصرها .

22-استفاده از تراس و بالكن در 4 طرف قصرها.